Könüllü imtina ilə səmimi peşmançılığın fərqi

Biri oğurluq üçün gecə qonşunun qapısına gəlib, amma açarı çevirməyib, geri qayıdıb. Digəri oğurluqdan 2 gün sonra polisə gəlib və malı qaytarıb. Hər ikisi «peşman oldum» deyir, amma hüquq üçün bunlar fərqli institutlardır: birincisi könüllü imtina, ikincisi səmimi peşmançılıqdır.

İki institut, iki fərqli an

Hər iki institut şəxsin öz müsbət davranışını nəzərə alır, amma fərqli anlarda işə düşür. Könüllü imtina cinayətin başa çatmamış mərhələlərinə, yəni hazırlığa və cəhdə aiddir; bu mərhələləri cinayətə hazırlıq ilə cəhdin fərqi yazısında izah etmişik. Səmimi peşmançılıq isə cinayət artıq törədildikdən sonra başlayır.

Nəzəriyyədə və test toplularında ikinci institut həm «səmimi», həm də «fəal peşmançılıq» adlanır. Adından asılı olmayaraq, mahiyyət eynidir: cinayət olub, şəxs isə onun nəticələrini aradan qaldırmağa çalışır.

Könüllü imtina: cinayəti axıra çatdırmamaq

Könüllü imtina üçün üç şərt birlikdə olmalıdır:

1. Vaxt. Cinayət hələ başa çatmayıb: şəxs hazırlığı və ya cəhdi dayandırır.
2. Könüllülük. Şəxs cinayəti axıra çatdıra biləcəyini dərk edir, amma özü dayanır. Motiv rol oynamır: mərhəmət, utanc, qohumun xahişi, ümumən cəzadan qorxu imtinanı qeyri-könüllü etmir.
3. Qətilik. Şəxs cinayətdən birdəfəlik əl çəkir, onu «daha əlverişli ana» təxirə salmır.

Nəticə məcburidir: könüllü imtina edən şəxs həmin cinayətə görə məsuliyyətə cəlb edilmir. Amma artıq etdiyi hərəkət ayrıca cinayət tərkibi yaradırsa, məsələn, qanunsuz silah əldə edibsə, ona görə cavab verir. Başa çatmış cəhddə, yəni şəxs lazım bildiyi hər şeyi edəndən sonra, nəzəriyyədə üstünlük təşkil edən yanaşmaya görə imtina yalnız fəal hərəkətlə mümkündür: zəhərli içki verən şəxs təcili yardım çağırıb qurbanı xilas etməlidir.

Tofiq qonşusunun evindən zinət əşyaları oğurlamaq üçün açarın dublikatını düzəldir və gecə saat 2-də qapıya gəlir. Açarı kilidə salanda qonşunun ona neçə dəfə kömək etdiyini xatırlayır, utanır və evə qayıdır. Heç kim ona mane olmayıb, istəsəydi, içəri girə bilərdi: bu, könüllü imtinadır. Tofiq həyətə girən polis maşınının səsini eşidib qaçsaydı, imtina könüllü sayılmazdı, çünki artıq cinayəti axıra çatdıra bilməyəcəyini düşünürdü. Onda oğurluğa cəhdə görə cavab verərdi.

Səmimi peşmançılıq: cinayətdən sonrakı davranış

Səmimi peşmançılıq şəxsin cinayətdən sonrakı fəal davranışıdır: o, könüllü gəlib təqsirini boynuna alır, cinayətin açılmasına kömək edir, vurduğu ziyanı ödəyir və ya zərəri başqa formada aradan qaldırır. Qanun bu davranışa iki səviyyədə qiymət verir.

Birinci səviyyə cəzanı yüngülləşdirən haldır və istənilən kateqoriyalı cinayətdə nəzərə alınır. İkinci səviyyə cinayət məsuliyyətindən azad etmədir. Ümumi qaydaya görə buna yalnız ilk dəfə böyük ictimai təhlükə törətməyən və ya az ağır cinayət törətmiş şəxs iddia edə bilər, azadetmə isə məcburi deyil, mülahizəyə əsaslanır. Digər kateqoriyalarda bu, yalnız Xüsusi hissənin müvafiq maddəsində xüsusi nəzərdə tutulduqda mümkündür. Bu azadetmənin cəzadan azad etmədən fərqini cinayət məsuliyyətindən azad etmə ilə cəzadan azad etmənin fərqi yazısında, oxşar əsas olan barışığı isə zərərçəkmişlə barışıq yazısında izah etmişik.

Aynur ofisdən 1200 manatlıq noutbuku oğurlayır. 2 gün sonra polisə gəlib təqsirini boynuna alır, noutbuku qaytarır və hadisəni necə törətdiyini göstərir. Cinayət artıq başa çatıb, könüllü imtina mümkün deyil. Amma Aynur ilk dəfə cinayət törədibsə və əməl böyük ictimai təhlükə törətməyən və ya az ağır cinayətdirsə, o, səmimi peşmançılığa görə məsuliyyətdən azad edilə bilər. Azad edilməsə belə, bu davranış cəzanı yüngülləşdirən hal kimi nəzərə alınacaq.

Könüllü imtina və səmimi peşmançılıq: müqayisə cədvəli

Tez-tez verilən suallar

Cəza qorxusu ilə dayanmaq könüllü imtinadırmı?

Bəli, əgər şəxs cinayəti axıra çatdıra biləcəyini bilirdisə. Yalnız konkret maneə, məsələn, polisin gəlməsi və ya alətin sınması imtinanı qeyri-könüllü edir.

Səmimi peşmançılıq ağır cinayətdə də məsuliyyətdən azad edirmi?

Ümumi qaydada yox. Ağır və xüsusilə ağır cinayətlərdə azadetmə yalnız Xüsusi hissənin maddəsində xüsusi nəzərdə tutulduqda mümkündür, digər hallarda səmimi peşmançılıq cəzanı yüngülləşdirir.

Könüllü imtina edən şəxs tamamilə cəzasız qalırmı?

Başladığı cinayətə görə bəli. Lakin artıq törətdiyi əməl başqa cinayətin tərkibini yaradırsa, məsələn, kiməsə xəsarət yetiribsə, onun üçün cavab verir.