Cinayət məsuliyyətindən azad etmə ilə cəzadan azad etmənin fərqi

Tural zərərçəkmişlə barışır, zərəri ödəyir və işi məhkəməyə getmədən bağlanır. Kənan isə 6 illik cəzanın bir hissəsini çəkəndən sonra şərti olaraq vaxtından əvvəl azadlığa çıxır. Hər ikisi azaddır, amma hüquqi vəziyyətləri tamam fərqlidir: birincisi cinayət məsuliyyətindən azad etmə, ikincisi cəzadan azad etmədir. Testlərdə bu iki institut ən çox bir-birinə qarışdırılır.

Məsuliyyət və cəza eyni şey deyil

Cinayət məsuliyyəti cinayət törətmiş şəxsin dövlət qarşısında cavab vermək vəzifəsidir və o, məhkəmənin ittiham hökmü ilə reallaşır. Cəza isə bu məsuliyyətin formalarından biridir, ən sərt formasıdır. Bu fərqi başa düşən kimi hər şey yerinə oturur.

Cinayət məsuliyyətindən azad edilən şəxsə münasibətdə dövlət ittiham hökmündən bütövlükdə imtina edir: iş hökmə qədər gəlib çatmır. Cəzadan azad edilən şəxsə münasibətdə isə hökm artıq var, təqsir müəyyən olunub, dövlət yalnız cəzanın təyinindən, icrasından və ya icrasının davamından imtina edir. Yəni birinci halda sual «məhkum edilsinmi?», ikincidə isə «cəza çəkilsinmi?» sualıdır.

Cinayət məsuliyyətindən azad etmənin əsasları

Cinayət Məcəlləsi bu institut üçün ayrıca fəsil ayırır. Əsas hallar bunlardır:

• fəal peşmançılıq — şəxs könüllü gəlib təqsirini boynuna alır, cinayətin açılmasına kömək edir, zərəri ödəyir;
• zərərçəkmişlə barışıq (CM 73) — cinayəti ilk dəfə törətmiş şəxs zərərçəkmişlə barışır və zərəri ödəyir və ya başqa şəkildə aradan qaldırır;
• vəziyyətin dəyişməsi — əməl və ya şəxs artıq ictimai təhlükəli sayılmır;
• cinayət məsuliyyətinə cəlb etmə müddətinin keçməsi;
• amnistiya aktı, əgər hökm hələ çıxarılmayıbsa.

İqtisadi fəaliyyət sahəsindəki bəzi cinayətlər üçün xüsusi qayda da var: zərərçəkmişlə barışmış, ziyanı tam ödəmiş və ziyanın iki misli miqdarında büdcəyə ödəniş etmiş şəxs məsuliyyətdən azad edilə bilər. Hər əsasın öz şərtləri və tətbiq olunduğu cinayət kateqoriyaları var, onları e-qanun.az-da Məcəllənin mətnindən yoxlayın.

Məhkəməyədək mərhələdə bu qərarı cinayət təqibi orqanı, məhkəmədə isə məhkəmə qəbul edir. Prosessual forma cinayət təqibinə və ya icraata xitamdır, amma bəraətverici əsas deyil: reabilitasiya hüququ yaranmır. Təqsirləndirilən şəxs bəzi əsaslarla, məsələn, amnistiya və ya müddətin keçməsi ilə xitama etiraz edə bilər. Bu məsələni bəraət hökmü ilə cinayət işinə xitamın fərqi yazısında ətraflı izah etmişik.

Cəzadan azad etmənin əsasları

Cəzadan azadetmə ittiham hökmünü nəzərdə tutur. Məhkəmə şəxsi hökmlə cəzadan azad edə bilər, cəzanın çəkilməsi zamanı azad edə bilər və ya cəzanın icrasını təxirə sala bilər. Əsas növlər:

• cəzadan şərti olaraq vaxtından əvvəl azad etmə (CM 76);
• cəzanın çəkilməmiş hissəsinin daha yüngül cəza növü ilə əvəz edilməsi;
• ağır xəstəliyə görə cəzadan azad etmə;
• hamiləlik və azyaşlı uşağın olması ilə əlaqədar cəzanın çəkilməsinin təxirə salınması;
• ittiham hökmünün icrası müddətinin keçməsi;
• amnistiya və əfv.

Amnistiya aktını Milli Məclis, əfv sərəncamını isə Prezident qəbul edir. Hər ikisi hökmdən sonra cəzadan tam və ya qismən azad edə bilər. Fərqlərini amnistiya ilə əfvin fərqi yazısında izah etmişik.

Şərti məhkum etmə (CM 70) bu siyahıda ayrıca yer tutur. Məhkəmə cəza təyin edir, amma onun real icra edilməməsinə qərar verir və şəxsə sınaq müddəti müəyyən edir. Bu institutu vaxtından əvvəl azadetmədən necə ayırmağı şərti məhkum etmə ilə vaxtından əvvəl azadetmənin fərqi yazısında göstərmişik.

Müqayisə cədvəli

İki həyat nümunəsi

Məsuliyyətdən azadetmə. Tural cinayəti ilk dəfə törədib və əməli 73-cü maddənin şamil olunduğu kateqoriyaya düşür. O, zərərçəkmişə 700 manat ödəyir, tərəflər barışır və bunu yazılı ərizə ilə təsdiqləyir. Cinayət təqibi orqanı təqibə xitam verir, iş məhkəməyə getmir. Turalın barəsində ittiham hökmü yoxdur, ona görə o, məhkum da sayılmır.

Cəzadan azadetmə. Kənan 6 il azadlıqdan məhrumetməyə məhkum edilib. Qanunda tələb olunan hissəni çəkdikdən və nümunəvi davranış göstərdikdən sonra məhkəmə onu CM 76 ilə şərti olaraq vaxtından əvvəl azad edir. Cəzanın qalan hissəsini Kənan çəkmir, amma ittiham hökmü qüvvədədir. O, məhkum olaraq qalır və məhkumluğun ödənilməsi üçün qanunda göstərilən müddət keçməlidir.

Praktikada fərq harada hiss olunur?

Ən çox iş müraciətlərində və arayışlarda. Məsuliyyətdən azad edilmiş şəxs haqqında ittiham hökmü olmadığı üçün o, «məhkum olunmuşam» deməyə borclu deyil. Cəzadan azad edilmiş şəxsin isə məhkumluq məsələsi azadetmənin formasından asılıdır və hər halda hökm onun tərcümeyi-halında qalır.

İkinci fərq riskdədir. Vaxtından əvvəl azad edilən şəxs cəzanın çəkilməmiş hissəsi dövründə qanunun qoyduğu tələblərə əməl etməlidir. Bu tələblər pozularsa, məhkəmə şərti azadetməni ləğv edə bilər. Məsuliyyətdən azadetmənin əksər əsaslarında isə qərar qəbul olunandan sonra belə sınaq dövrü yoxdur.

Tez-tez verilən suallar

Amnistiya məsuliyyətdən, yoxsa cəzadan azad edir?

Hər ikisi mümkündür. Hökm hələ çıxarılmayıbsa, amnistiya aktı cinayət məsuliyyətindən, ittiham hökmündən sonra isə cəzadan tam və ya qismən azad edir. Konkret şəxsə şamil olunub-olunmaması aktın öz mətnindən asılıdır.

Barışığa görə azadetmə məhkəmənin vəzifəsidirmi?

Xeyr. CM 73 şəxsin azad edilə biləcəyini nəzərdə tutur, yəni bu, orqanın və ya məhkəmənin hüququdur. Şərtlər olsa belə, işin hallarına görə azadetmədən imtina edilə bilər.

Vaxtından əvvəl azad edilən şəxsin məhkumluğu qalırmı?

Bəli. Şərti olaraq vaxtından əvvəl azadetmə cəzanın çəkilməmiş hissəsini aradan qaldırır, ittiham hökmünü isə yox. Məhkumluq qanunda göstərilən müddət keçdikdən sonra ödənilmiş sayılır.

Şərti məhkum etmə cəzadan azadetmədirmi?

Bu ayrıca institutdur. Cəza təyin olunur, amma real icra edilmir, şəxs isə sınaq müddətində müəyyən vəzifələri yerinə yetirir. Sınaq müddətində qaydalar pozularsa, məhkəmə cəzanın real icrasına qərar verə bilər.