Sadələşdirilmiş icraat materialı ilə cinayət işinin fərqi: 2026-dan 48 saat qaydası

Kamran gecə mağazanın vitrinini sındırır, hadisəni kamera çəkir, özü isə elə oradaca saxlanılır. Bir ay sonra məhkəməyə çağırış alır və sənəddə «cinayət işi» əvəzinə «məhkəməyədək sadələşdirilmiş icraat materialı» sözlərini görür. Bu, daha yüngül bir şeydir, yoxsa eyni prosesin başqa adı? Sadələşdirilmiş icraat həm praktikada, həm də vəkillik və hakimlik testlərində ən çox qarışdırılan prosessual institutlardandır.

Sadələşdirilmiş icraat nə üçün var?

Hər xırda və aydın əməl üçün aylarla davam edən istintaq həm dövlətə, həm də şəxsin özünə baha başa gəlir. Faktın və onu törədənin ilk saatlardan bəlli olduğu hallarda qanun daha qısa yol təklif edir. Cinayət təqibi orqanı cinayət işi başlamadan zəruri materialları toplayır və prokurora təqdim edir, prokuror isə materialı məhkəməyə göndərir.

Bu yolun iki şərti var və onlar eyni vaxtda mövcud olmalıdır:

1. Əməl böyük ictimai təhlükə törətməyən cinayətdir. Yəni qanun onun üçün 2 ildən artıq azadlıqdan məhrumetmə nəzərdə tutmur. Az ağır, ağır və xüsusilə ağır cinayətlər bu prosedura düşmür.
2. Cinayət aşkardır. Hadisənin baş verdiyi və onu kimin törətdiyi əvvəldən bəllidir. Tipik hallar: şəxs cinayət başında yaxalanıb, hadisəni şahidlər görüb və ya kamera qeydə alıb, əsas sübutlar ilk mərhələdə toplanıb.

Şərtlərdən biri olmadıqda iş ümumi qaydada aparılır: cinayət işi başlanır, təhqiqat və ya ibtidai istintaq tam həcmdə keçirilir.

2026-dan nə dəyişdi: 24 saat əvəzinə 48 saat

15 iyul 2026-cı il tarixli dəyişikliklə məhkəməyədək sadələşdirilmiş icraat cinayət haqqında məlumat daxil olduğu vaxtdan 48 saat ərzində açılır. Əvvəl bu müddət 24 saat idi. Praktikada bir sutka çox vaxt yetmirdi: bu müddətdə həm məlumatı yoxlamaq, həm də əməlin həqiqətən aşkar olub-olmadığını və hansı kateqoriyaya düşdüyünü dəqiqləşdirmək lazım gəlirdi. Əlavə sutka tələsik qərarların qarşısını almağa imkan verir.

Eyni dəyişikliklə bəzi maddələrdə «şikayət» sözü «məlumat» ilə əvəzlənib. Artıq hüquqi şəxslər də məlumat verə bilər: vitrini sındırılan mağaza bir şirkətə məxsusdursa, həmin şirkət rəsmi məlumatla müraciət edir.

Sadələşdirilmiş icraat materialı ilə cinayət işi: müqayisə

Cədvəlin son sətri fərqin harada bitdiyini göstərir. Fərq məhkəməyədək mərhələdədir: sadələşdirilmiş icraatda araşdırma qısa və yığcamdır. Məhkəmə mərhələsində isə təqsir məsələsini yenə yalnız məhkəmə həll edir, təqsirsizlik prezumpsiyası tam qüvvədədir. Hökmdən adi qaydada şikayət verilir — müddətlər və hüdudlar cinayət işi üzrə apellyasiya və kassasiya şikayəti yazısındadır.

Sadələşdirilmiş qayda nə vaxt tətbiq olunmur?

• Əməl az ağır, ağır və ya xüsusilə ağır cinayətdir.
• Törədən şəxs məlum deyil və ya onun kimliyi mübahisəlidir.
• Hadisənin halları aydın deyil: şahidlər ziddiyyətli danışır, faktı müəyyən etmək üçün geniş istintaq hərəkətləri lazımdır.
• Əməl xüsusi ittiham qaydasında təqib olunur, məsələn, təhqir və ya böhtan. Belə işlərdə zərərçəkmiş şikayətini birbaşa məhkəməyə verir. İttihamın növlərini xüsusi, ictimai-xüsusi və ictimai ittiham yazısında ayrıca izah etmişik.

İcraatın gedişində şərtlərdən biri aradan qalxa da bilər. Məsələn, ekspertiza vurulan zərərin əvvəl düşünüldüyündən ağır olduğunu göstərir və əməl daha ağır maddə ilə tövsif olunur. Bu halda sadələşdirilmiş prosedur davam etdirilmir, ümumi qaydada cinayət işi başlanır.

İki həyat nümunəsi

Müddətin hesablanması. Kamranın vitrini sındırması barədə məlumat polisə 14 avqust 2026-cı il saat 23:50-də daxil olur. Tutaq ki, əməl böyük ictimai təhlükə törətməyən cinayət kimi tövsif olunur və aşkardır: kamera görüntüsü var, Kamran hadisə yerində saxlanılıb. Köhnə qaydada sadələşdirilmiş icraat 15 avqust saat 23:50-dək açılmalı idi. İndi isə orqanın 16 avqust saat 23:50-dək vaxtı var.

Ümumi qaydaya keçid. Səbinənin qonşusunun avtomobilinə zərər vurduğu bildirilir və əvvəlcə hər şey aydın görünür: qonşu onu gördüyünü deyir. Lakin Səbinə əməli inkar edir, həyətdəki kameranın yazısında isə başqa şəxs görünür. Əməl artıq aşkar sayılmır, ona görə məlumat ümumi qaydada, cinayət işi başlanmaqla araşdırılır.

Qısa prosedur müdafiə hüququnu azaldırmı?

Xeyr. Şəxs bu mərhələdə də vəkil dəvət edə bilər. Konstitusiyanın 66-cı maddəsinə görə heç kəs özünə və yaxın qohumlarına qarşı ifadə verməyə məcbur edilə bilməz, bu qayda sadələşdirilmiş icraata da aiddir. Məhkəmədə şəxs sübutlara etiraz edir, öz sübutlarını təqdim edir, hökmü isə yuxarı instansiyada mübahisələndirə bilər.

Praktik məsləhət: sadələşdirilmiş icraat materialı ilə məhkəməyə çağırılmısınızsa, bunu «kiçik məsələ» kimi qiymətləndirməyin. Nəticə adi cinayət işindəki kimidir, ittiham hökmü isə eyni hüquqi nəticələri doğurur.

Tez-tez verilən suallar

Sadələşdirilmiş icraat üzrə hökm məhkumluq yaradırmı?

Bəli. Material üzrə çıxarılan ittiham hökmü adi hökm kimi qanuni qüvvəyə minir və cəza təyin edilibsə, məhkumluq yaranır. Prosedurun qısa olması hökmün hüquqi nəticələrini yüngülləşdirmir.

48 saat nə vaxtdan hesablanır?

Cinayət haqqında məlumatın cinayət təqibi orqanına daxil olduğu vaxtdan. Bu müddət icraatın açılmasına aiddir, prosedurun bütün davam müddətinə yox.

Şirkət polisə cinayət haqqında məlumat verə bilərmi?

Bəli. 2026-cı il dəyişiklikləri ilə hüquqi şəxslərin də məlumat verə bilməsi təsbit olunub, bəzi maddələrdə «şikayət» sözü «məlumat» ilə əvəzlənib.

Sadələşdirilmiş icraat ilə təhqiqat eyni şeydirmi?

Xeyr. Təhqiqat ibtidai araşdırmanın formalarından biridir və başlanmış cinayət işi çərçivəsində aparılır. Sadələşdirilmiş icraatda isə cinayət işi ümumiyyətlə başlanmır. Təhqiqatı ibtidai istintaqdan necə ayırmağı təhqiqat ilə ibtidai istintaqın fərqi yazısında izah etmişik.