Təhqiqat ilə ibtidai istintaqın fərqi

Rayon polis idarəsindən zəng edib deyirlər ki, sizi «təhqiqatçı» gözləyir. Qonşunuzun işi isə prokurorluğun «müstəntiqi»ndədir. Hər ikisi cinayət işini araşdırır, amma eyni vəzifə deyil: təhqiqat və ibtidai istintaq məhkəməyədək icraatın iki ayrı formasıdır. Vəkillik testlərində bu fərq sadə görünür, lakin variantların arasındakı incə dəyişikliklər çoxunu yanıldır.

Hər ikisi məhkəməyədək icraatın formasıdır

Cinayət işi başlandıqdan sonra iş birbaşa məhkəməyə getmir. Əvvəlcə hadisənin baş verib-vermədiyi, onu kimin törətdiyi, vurulan zərərin həcmi araşdırılır, sübutlar toplanır və qiymətləndirilir. Bu mərhələ məhkəməyədək icraatdır, onun iki forması isə təhqiqat və ibtidai istintaqdır.

Məqsəd hər iki formada eynidir: həqiqəti müəyyən etmək və təqsirləndirilən şəxsin hüquqlarını qorumaq. Fərq araşdırmanı kimin apardığında, hansı işlərin hansı formaya düşdüyündə və araşdıranın müstəqillik dərəcəsindədir. Aşkar və yüngül cinayətlər üçün cinayət işi başlanmadan aparılan ayrıca qısa prosedur da var — onu sadələşdirilmiş icraat ilə cinayət işinin fərqi yazısında izah etmişik.

İbtidai istintaq: müstəntiqin tam araşdırması

İbtidai istintaqı müstəntiqlər aparır: prokurorluğun, daxili işlər orqanlarının, təhlükəsizlik orqanlarının və qanunda göstərilən digər orqanların müstəntiqləri. Hansı cinayət üzrə hansı orqanın müstəntiqinin işləyəcəyini Cinayət-Prosessual Məcəllənin istintaq aidiyyəti haqqında normaları müəyyən edir.

Müstəntiq bütün istintaq hərəkətlərini apara bilər: dindirmə, üzləşdirmə, baxış, götürmə, axtarış, ekspertiza təyin etmə. O, şəxsi təqsirləndirilən şəxs qismində cəlb edir, istintaqın sonunda ittiham aktını tərtib edir və iş prokuror vasitəsilə məhkəməyə göndərilir. Hüquqları ciddi məhdudlaşdıran hərəkətlər üçün isə müstəntiqin özü kifayət deyil: məsələn, yaşayış yerində axtarış məhkəmənin qərarı ilə aparılır. Bu barədə evdə axtarış: məhkəmə qərarı olmadan mümkündürmü yazısında ətraflı danışmışıq.

Müstəntiqin əsas üstünlüyü prosessual müstəqillikdir. İstintaqın istiqamətini və istintaq hərəkətlərinin aparılmasını o, özü müəyyən edir, amma prokurorun prosessual rəhbərliyi altında işləyir.

Təhqiqat: kim aparır və nə vaxt?

Təhqiqatı təhqiqat orqanları aparır. Əsas təhqiqat orqanı polisdir, praktikada rayon polis idarələrinin təhqiqat bölmələri və onların təhqiqatçıları. Qanun müəyyən sahələrdə başqa orqan və vəzifəli şəxslərə də təhqiqat səlahiyyəti verir.

Təhqiqat iki rolda çıxış edir:

1. Müstəqil forma kimi. Qanunda göstərilən, adətən daha sadə cinayətlər üzrə məhkəməyədək icraat təhqiqat formasında aparılır.
2. Təxirəsalınmaz hərəkətlər üçün. İbtidai istintaqın məcburi olduğu işlərdə təhqiqat orqanı hadisə yerinə ilk gəlir, cinayət işini başlayır və gecikdirilməsi sübutların itməsinə səbəb ola biləcək hərəkətləri aparır: hadisə yerinə baxış, şübhəlinin tutulması, şahidlərin dindirilməsi. Bundan sonra iş müstəntiqə verilir. İşin müstəntiqə verilməsi üçün müddəti CPM müəyyən edir, onu e-qanun.az-da Məcəllənin mətnindən yoxlayın.

Təhqiqatçı müstəntiqlə müqayisədə daha çox tabelikdə işləyir: onun fəaliyyəti həm təhqiqat orqanının rəhbərinin, həm də prokurorun nəzarəti altındadır.

Təhqiqat və ibtidai istintaq: müqayisə cədvəli

Cədvəlin son iki sətri eynidir və bu, təsadüf deyil. Araşdırmanın forması nə olursa olsun, prokuror nəzarətdən, məhkəmə isə hüquqların qorunmasından geri çəkilmir.

Həyat nümunəsi

Gecə saat 01:30-da Bakının mərkəzində bir nəfər bıçaqlanır və ağır vəziyyətdə xəstəxanaya aparılır. Növbətçi polis dəstəsi 15 dəqiqə sonra hadisə yerindədir: ərazini qoruyur, baxış keçirir, bıçağı götürür, 2 şahidi dindirir və qaçmağa çalışan şübhəlini saxlayır. Bu, təhqiqat orqanının təxirəsalınmaz hərəkətləridir. Əməl sağlamlığa ağır zərər vurma kimi qiymətləndirildiyi üçün iş ibtidai istintaqı məcburi olan işlərdəndir və səhər o, müstəntiqə verilir. Sonrakı dindirmələr, ekspertizalar və ittihamın irəli sürülməsi artıq müstəntiqin işidir.

Bu işdə şübhəlinin hüquqları hər iki mərhələdə eynidir. O, vəkil tələb edə bilər, Konstitusiyanın 66-cı maddəsinə görə özü və yaxın qohumları əleyhinə ifadə verməyə məcbur edilə bilməz. Şübhəli ilə təqsirləndirilən şəxsin hüquqlarının fərqini şübhəli, təqsirləndirilən və məhkum statusları yazısında izah etmişik.

Şəxs üçün nə dəyişir?

Praktikada əsas fərq müddətdə və mürəkkəblikdədir: sadə işlər təhqiqat formasında adətən daha tez başa çatır. Hüquqlarınız isə dəyişmir. Təhqiqatçının da, müstəntiqin də hərəkət və qərarlarından prokurora və ya CPM-in 449-cu maddəsi ilə məhkəməyə şikayət verə bilərsiniz. Çağırış vərəqəsində sizi kimin çağırdığına diqqət edin: bu, işinizin hansı mərhələdə olduğunu və qərarları kimin qəbul etdiyini göstərir.

Tez-tez verilən suallar

Təhqiqatçı ilə müstəntiq eyni vəzifədirmi?

Xeyr. Təhqiqatçı təhqiqat orqanının vəzifəli şəxsidir, müstəntiq isə ibtidai istintaqı aparan və prosessual cəhətdən müstəqil olan şəxsdir. Onların səlahiyyətləri və tabeliyi fərqlidir.

Təhqiqatçının hərəkətindən hara şikayət etmək olar?

Prosessual rəhbərliyi həyata keçirən prokurora və ya CPM-in 449-cu maddəsi ilə məhkəməyə. Şikayətdə hansı hərəkətin və ya qərarın hüququnuzu necə pozduğunu konkret göstərin.

Hansı işin təhqiqat, hansının istintaq formasında aparılacağını kim seçir?

Bunu nə şikayətçi, nə də şübhəli seçir — qanun müəyyən edir. CPM-in istintaq aidiyyəti haqqında normaları hər cinayət üçün formanı və orqanı göstərir.

Təhqiqat istintaqdan qısa çəkir?

Adətən bəli, çünki bu formada daha sadə işlər araşdırılır. Hər formanın müddəti və uzadılma qaydası CPM-də ayrıca müəyyən edilib, dəqiq rəqəmləri e-qanun.az-da yoxlayın.