Qohumlara qarşı ifadə verməmək hüququ (Konstitusiya, 66-cı maddə)

Leylanın əri dələduzluqda şübhəli bilinir, müstəntiq isə Leylanı şahid qismində dindirməyə çağırır. Onun ilk sualı budur: «Danışmasam, məni də məsuliyyətə cəlb edəcəklər?» Cavab Konstitusiyadadır: qohumlara qarşı ifadə verməmək hüququ birbaşa Əsas Qanunla qorunur. Amma bu hüququn dəqiq sərhədləri var və onları bilməyən şahid ya lazımsız danışır, ya da lazımsız risk edir.

66-cı maddə nə deyir?

Maddənin iki tərəfi var. Birincisi, şəxs özünə qarşı ifadə verməyə məcbur edilə bilməz: şübhəli və təqsirləndirilən şəxs susa bilər və bu susqunluq təqsir sübutu sayılmır. İkincisi, şəxs ən yaxın ailə üzvlərinə qarşı ifadə verməyə də məcbur edilə bilməz. Qanunverici burada seçim edib: dövlətin həqiqəti öyrənmək marağı ailə bağlarını qırmaq hesabına təmin olunmamalıdır.

Normanın açar sözü «məcbur edilə bilməz» ifadəsidir. Yəni qohum ifadə verməyə borclu deyil, amma bunu qadağan edən də yoxdur. İfadə verməyi seçsəniz, sözləriniz sübut kimi istifadə oluna bilər — həm qohumunuzun əleyhinə, həm də xeyrinə.

Kimlər bu dairəyə daxildir?

Konstitusiya dairəni adbaad sadalayır. Digər qohumlar üçün qaydanın tətbiqi qanunvericilikdəki «yaxın qohumlar» anlayışından asılıdır.

Keçmiş həyat yoldaşı, nişanlı və ya qeydiyyatsız birgə yaşayan tərəfdaş da siyahıda yoxdur. Qanun nikah dedikdə dövlət qeydiyyatına alınmış nikahı nəzərdə tutur. Qeydiyyatsız nikahın başqa hüquqi nəticələrini qeydiyyatsız (dini) nikahın hüquqi nəticələri yazısında izah etmişik.

Hüquq harada tətbiq olunur?

Hüquq cinayət prosesinin bütün mərhələlərində işləyir: sadələşdirilmiş icraatda, təhqiqat və istintaqda, məhkəmə iclasında. Ondan şahid, zərərçəkmiş, şübhəli və təqsirləndirilən şəxs istifadə edə bilər. Hər statusun başqa hüquqlarını şübhəli, təqsirləndirilən və məhkum statusları yazısında ayrıca izah etmişik.

Norma Konstitusiyada təsbit olunduğu üçün birbaşa qüvvəyə malikdir və yalnız cinayət işi ilə məhdudlaşmır. İnzibati xəta işində və ya mülki mübahisədə şahid qismində çağırılan şəxs də yaxın qohumuna qarşı ifadə verməkdən imtina edə bilər.

Bir vacib şərt də var: qohum hüququndan xəbərdar olmalıdır. Dindirməni aparan şəxs hüquqları ifadədən əvvəl izah etməyə borcludur. Konstitusiyaya görə qanunu pozmaqla əldə edilmiş sübutlardan istifadə edilə bilməz, məcburiyyət altında alınmış ifadə isə məhz belə sübutdur.

Şahid necə imtina edir: addım-addım

1. Çağırışa gəlin. Hüquq ifadə verməkdən imtina etməyə imkan verir, çağırışa məhəl qoymamağa yox.
2. Hüquqlarınızın izahını istəyin. Dindirmə başlamazdan əvvəl sizə hüquqlarınız izah edilməlidir.
3. Qohumluğu göstərin. Şübhəlinin və ya təqsirləndirilən şəxsin sizə kim olduğunu bildirin.
4. İmtinanı protokola yazdırın. Məsələn: «Konstitusiyanın 66-cı maddəsinə əsasən həyat yoldaşımın əleyhinə ifadə verməkdən imtina edirəm».
5. Protokolu oxuyub imzalayın. Yazılanlar dediklərinizə uyğun deyilsə, qeydinizi protokolun özündə göstərin.

İmtina bütöv ola bilər və ya yalnız ayrı-ayrı suallara aid edilə bilər. Məsələn, qohumunuzun həmin gün harada olduğunu təsdiqləmək istəyirsiniz, amma onun əleyhinə olan suallara cavab vermək istəmirsiniz.

İki həyat nümunəsi

Hüquqdan istifadə. Leyla dindirməyə gəlir, müstəntiq ona hüquqlarını izah edir. Leyla bildirir ki, şübhəli onun həyat yoldaşıdır və 66-cı maddəyə əsasən ifadə verməkdən imtina edir. İmtina protokola yazılır, Leyla heç bir məsuliyyət daşımır. Müstəntiq ərinin təqsirini digər sübutlarla — bank köçürmələri, 3 zərərçəkmişin ifadəsi və yazışmalarla — sübut etməli olacaq.

Səhv arxayınlıq. Orxanın əmioğlu 2 400 manatlıq oğurluqda təqsirləndirilir. Orxan hadisənin şahididir və «qohumdur, ifadə vermək məcburiyyətində deyiləm» deyə susur. Əmioğlu isə 66-cı maddənin dairəsinə düşmür. Orxan ifadə verməkdən boyun qaçırarsa, özü məsuliyyət riski ilə üzləşir. Onun yalnız özünü ifşa edə biləcək suallara cavab verməmək hüququ var.

Hüququn sərhədləri

• Hüquq yalnız ifadəyə aiddir. O, axtarışa, götürməyə və ya ekspertizaya etiraz etmək imkanı vermir.
• Hüquq susmağa icazə verir, yalan danışmağa yox.
• Sübutları gizlətmək və ya məhv etmək bu hüquqla qorunmur və ayrıca məsuliyyət yarada bilər.
• İmtina qohumun təqsirinə sübut kimi qiymətləndirilə bilməz: təqsiri ittiham tərəfi başqa sübutlarla göstərməlidir.

Tez-tez verilən suallar

Həyat yoldaşımın əleyhinə ifadə verməsəm, cəzalandırıla bilərəmmi?

Xeyr. Həyat yoldaşının əleyhinə ifadə verməkdən imtina Konstitusiya ilə qorunur və məsuliyyət yaratmır. Sadəcə imtinanın protokolda düzgün əks olunmasına diqqət edin.

Əvvəl ifadə vermişəm. Məhkəmədə imtina edə bilərəmmi?

Hüququnuzdan hər dindirmədə istifadə edə bilərsiniz. Amma əvvəl könüllü verdiyiniz ifadənin taleyini məhkəmə qanunun tələblərinə görə həll edir, ona görə ilk dindirmədə qərarınızı düşünərək verin.

Qeydiyyatsız həyat yoldaşı bu hüquqdan istifadə edə bilərmi?

Konstitusiyanın mətnində «həyat yoldaşı» göstərilib, qanun isə yalnız qeydiyyata alınmış nikahı tanıyır. Ona görə qeydiyyatsız tərəfdaş bu hüquqa istinad edə bilmir.

Müstəntiq hüququmu izah etməyibsə, nə etməliyəm?

Bunu protokolda qeyd edin və cinayət təqibi orqanının hərəkətindən prokurora və ya məhkəməyə şikayət verin. Hüquq izah edilmədən alınmış ifadə məhkəmədə mübahisələndirilə bilər.