Evdə axtarış: məhkəmə qərarı olmadan mümkündürmü

Səhər tezdən qapı döyülür, astanada müstəntiq və bir neçə polis əməkdaşı dayanıb. «Axtarış aparacağıq» deyirlər, amma əllərində heç bir kağız görmürsünüz. Evdə axtarış üçün məhkəmə qərarı həmişə lazımdırmı və qapını açmamaq hüququnuz varmı?

Mənzil toxunulmazlığı: qanun nəyi qoruyur?

Konstitusiyanın 33-cü maddəsinə görə hər kəsin yaşadığı yerin toxunulmazlığı hüququ var. Qanunla nəzərdə tutulmuş hallar və məhkəmə qərarı istisna olmaqla, heç kəs orada yaşayanların iradəsinə zidd olaraq mənzilə daxil ola bilməz. Diqqət edin: qoruma mülkiyyətçiyə yox, orada yaşayan şəxslərə aiddir.

Mənzil dedikdə yalnız daimi yaşadığınız ev nəzərdə tutulmur. Kirayə mənzil, bağ evi və müvəqqəti qaldığınız yaşayış yeri də bu qorumanın altına düşə bilər. Cinayət Prosessual Məcəlləsi isə bu konstitusiya təminatını axtarışın konkret qaydaları ilə həyata keçirir.

Məhkəmə qərarı ilə axtarış necə aparılır?

Əsas qayda belədir: cinayət təqibi orqanı axtarışın zəruriliyini əsaslandıraraq məhkəməyə müraciət edir, hakim əsasları yoxlayır və qərar çıxarır. Qapıya gələn müstəntiq bu qərarı sizə axtarışa başlamazdan əvvəl təqdim etməlidir. Qərarda adətən bunlar olur:

• qərarı çıxaran məhkəmə, hakim və tarix;
• cinayət işinin nömrəsi;
• axtarış aparılacaq dəqiq ünvan;
• axtarışın əsasları və axtarılan əşya və ya sənədlər;
• hakimin imzası və məhkəmənin möhürü.

Axtarışa başlamazdan əvvəl adətən axtarılan əşyaları könüllü təhvil verməyi təklif edirlər. Könüllü təhvil vermə sonradan sizin xeyrinizə nəzərə alına bilər. Qapını açmaqdan imtina etsəniz, müstəntiq onu məcburi aça bilər, lakin əmlaka lüzumsuz zərər vurmamalıdır.

Götürülən hər əşya protokolda fərdi əlamətləri ilə — markası, rəngi, seriya nömrəsi, pulun məbləği — göstərilir, qablaşdırılır və möhürlənir. Protokolun surəti sizə verilməlidir.

Məhkəmə qərarı olmadan nə vaxt evə girə bilərlər?

Qərarsız daxilolmanın bir neçə halı var və onların hüquqi nəticəsi fərqlidir.

Təxirəsalınmaz hal o zaman yaranır ki, gözləmək sübutların məhv edilməsinə, gizlədilməsinə və ya cinayətkarın qaçmasına səbəb ola bilər. Belə halda müstəntiq əsaslandırılmış qərar çıxarır və axtarışı aparır, sonra isə materialları qanunda göstərilən qısa müddətdə məhkəməyə təqdim edir. Hakim hərəkəti qanunsuz sayarsa, həmin axtarışda əldə edilənlər sübut kimi istifadə edilə bilməz.

Razılıq ayrıca mövzudur. Siz polisi evə buraxanda axtarışa deyil, baxışa icazə verirsiniz. Məcburi axtarış üçün razılıq məhkəmə qərarını əvəz etmir. Həyatı xilas etmək və ya yanğını söndürmək üçün daxil olmaq da axtarış deyil: belə müdaxilə yalnız təhlükəni aradan qaldırmağa imkan verir.

Axtarış zamanı hüquqlarınız: addım-addım

Hüquqlarınızın həcmi prosesdəki statusunuzdan da asılıdır — bu barədə şübhəli, təqsirləndirilən və məhkumun hüquqları yazısında danışmışıq. Qapı döyüləndə isə bu ardıcıllıqla hərəkət edin:

1. Kim olduqlarını və nə üçün gəldiklərini soruşun, xidməti vəsiqələrini göstərmələrini xahiş edin.
2. Məhkəmənin və ya müstəntiqin qərarını tələb edin, ünvanı, iş nömrəsini və tarixi oxuyun.
3. Qərar yoxdursa və təxirəsalınmaz hal izah edilmirsə, baxışa razılıq verməyə borclu deyilsiniz.
4. Müdafiəçinizə zəng edin və onu dəvət edin.
5. Axtarış boyu iştirak edin, hansı otaqda nə edildiyini izləyin.
6. Protokolu imzalamazdan əvvəl sonadək oxuyun, götürülən hər əşyanın yazıldığını yoxlayın, etirazlarınızı öz əlinizlə qeyd edin və surətini alın.

İki həyat nümunəsi

Anar: protokoldakı qeyd işə yaradı. Səhər saat 7-də müstəntiq məhkəmənin axtarış qərarı ilə Anarın mənzilinə gəlib. Anar qərarı oxuyub, ünvanın və iş nömrəsinin düzgün olduğunu yoxlayıb, vəkilinə zəng edib. Axtarışda noutbuk, 2 telefon və 1 200 dollar nağd pul götürülüb, amma protokolda pul göstərilməyib. Anar bunu protokola öz əli ilə yazıb və surətini alıb. Pulun işə aidiyyəti olmadığı müəyyən ediləndə məhz bu qeyd sayəsində 1 200 dollar ona qaytarılıb.

Səbinə: «baxış» axtarışa çevrildi. İki polis əməkdaşı qərarsız gəlib və «sadəcə baxacağıq» deyib. Səbinə razılaşıb, amma əməkdaşlar şkafları açıb, siyirmələri boşaldıb və qardaşının sənədlərini götürüblər. Vəkil məhkəməyə şikayət edib: razılıq yalnız baxışa verilmişdi, faktiki isə məhkəmə qərarı olmadan axtarış aparılmışdı. Məhkəmə hərəkəti qanunsuz sayıb və götürülən sənədlər sübut kimi istifadə olunmayıb.

Qanunsuz axtarışdan necə şikayət etmək olar?

Axtarış qərarsız aparılıbsa, qərar başqa ünvana aiddirsə, təxirəsalınmaz hal uydurulubsa və ya protokol reallığı əks etdirmirsə, bir neçə yol var:

• CPM-in 449-cu maddəsi qaydasında cinayət təqibi orqanının hərəkətindən məhkəməyə şikayət; mexanizmi CPM 449 üzrə məhkəməyə şikayət yazısında izah etmişik;
• işə prosessual rəhbərliyi həyata keçirən prokurora şikayət;
• sübutun yolverilməzliyi barədə vəsatət, çünki Konstitusiyaya görə qanunu pozmaqla əldə edilmiş sübutlardan istifadə edilə bilməz;
• axtarış zamanı əmlaka əsassız zərər vurulubsa, onun ödənilməsi tələbi.

Şikayətin gücü protokoldadır. Axtarış günü yazdığınız qeydlər, surəti aldığınız sənədlər və şahidlərin adları sonradan əsas sübuta çevrilir.

Tez-tez verilən suallar

Kirayədə yaşayıram. Ev sahibi polisi içəri buraxa bilərmi?

Konstitusiya mülkiyyətçini yox, mənzildə yaşayan şəxsləri qoruyur. Ona görə ev sahibinin razılığı sizin razılığınızı əvəz etmir və axtarış üçün yenə məhkəmə qərarı və ya təxirəsalınmaz hal lazımdır.

Evdə olmayanda axtarış aparıla bilərmi?

Mümkündür, amma bu halda yetkin ailə üzvünün və ya qanunda göstərilən başqa şəxslərin iştirakı təmin edilməlidir. Qayıdan kimi protokolla tanış olun və götürülən əşyaların siyahısını yoxlayın.

Polis «sadəcə baxacağıq» deyirsə, razılaşmalıyammı?

Razılıq vermək məcburi deyil. Razılaşsanız, bunu konkret şəkildə edin, baxışın gedişini izləyin və protokolda nəyin götürüldüyünü yoxlayın. Baxış adı altında şkafların açılması və əşyaların götürülməsi faktiki axtarışdır.

Protokolu imzalamaqdan imtina etsəm, nə olar?

İmtina axtarışı dayandırmır: müstəntiq protokolda imtina faktını qeyd edir. Daha səmərəli yol protokolu oxuyub imzalamaq və etirazlarınızı həmin protokola yazmaqdır, çünki qeydiniz sonradan sübuta çevrilir.