Şübhəli, təqsirləndirilən və məhkum: statuslar və hüquqlar

Oğlunuzu polis bölməsinə «şahid kimi» çağırıblar, iki gün sonra eyni iş üzrə onu şübhəli adlandırırlar, bir az sonra isə ittiham elan olunur. Hər yeni sözlə onun hüquqları da, riskləri də dəyişir. Şübhəli və təqsirləndirilən şəxs, həmçinin məhkum cinayət prosesinin ayrı-ayrı mərhələlərini göstərən statuslardır və hər birinin öz müdafiə alətləri var.

Status nə üçün vacibdir?

Cinayət prosesində şəxsin hüquq və vəzifələri onun statusundan asılıdır. Şahid ifadə verməyə borcludur, şübhəli şəxs isə susa bilər. Təqsirləndirilən şəxs ittihamın mətnini almalıdır, məhkum isə hökmdən şikayət edir və ya cəzasını çəkir. Status sözlə deyil, sənədlə yaranır: tutma protokolu, qərar və ya hökmlə.

Bütün mərhələlərdə bir prinsip dəyişmir. Konstitusiyanın 63-cü maddəsinə görə cinayətin törədilməsində təqsirləndirilən şəxs onun təqsiri qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada sübuta yetirilməyibsə və bu barədə məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmü yoxdursa, təqsirsiz sayılır. Təqsirləndirilən şəxs öz təqsirsizliyini sübut etməyə borclu deyil. Aradan qaldırıla bilməyən şübhələr isə onun xeyrinə həll edilir.

Şübhəli şəxs: tutulduqda və ya ittihamdan əvvəl qətimkan tədbiri seçildikdə

Polisin kimdənsə şübhələnməsi hələ status yaratmır. Bunun üçün prosessual addım lazımdır, məsələn, şəxsin şübhəli qismində tutulması və tutma protokolunun yazılması və ya ittiham elan edilənədək barəsində qətimkan tədbiri seçilməsi. Tutulmanın müddətləri və qaydası barədə tutma ilə həbsin fərqi yazısında ətraflı danışmışıq.

Şübhəli şəxsin əsas hüquqları bunlardır:

• nədə şübhəli bilindiyini bilmək, tutma protokolunun və qətimkan tədbiri haqqında qərarın surətini almaq;
• hüquqlarının izahını almaq;
• tutulduğu andan müdafiəçinin köməyindən istifadə etmək (Konstitusiya, 61-ci maddə) və onunla təkbətək görüşmək;
• ifadə vermək və ya ifadə verməkdən imtina etmək;
• ana dilində ifadə vermək, lazım olduqda tərcüməçidən istifadə etmək;
• sübut təqdim etmək, vəsatət və etiraz vermək;
• tutulması barədə yaxınlarına xəbər verilməsini tələb etmək;
• cinayət təqibi orqanının hərəkət və qərarlarından prokurora və məhkəməyə şikayət etmək.

Susmaq hüququnun təməli Konstitusiyanın 66-cı maddəsidir: heç kəs özünə, həyat yoldaşına, övladlarına, valideynlərinə, qardaş və bacısına qarşı ifadə verməyə məcbur edilə bilməz. Bu təminatın şahidlərə necə şamil olunduğunu qohumlara qarşı ifadə verməmək hüququ yazısında izah etmişik.

Şübhəli şəxsin vəzifələri də var: cinayət təqibi orqanının çağırışlarına gəlmək, qətimkan tədbirinin şərtlərinə əməl etmək. Üzrsüz səbəbdən çağırışa gəlməyən şəxs məcburi gətirilə bilər.

Təqsirləndirilən şəxs: ittiham elan edildikdən sonra

Toplanmış sübutlar kifayət edəndə müstəntiq təqsirləndirilən şəxs qismində cəlb etmə haqqında qərar çıxarır və ittihamı elan edir. Bu andan şəxs təqsirləndirilən şəxsdir. Qərarda ona konkret olaraq hansı hərəkətlərə görə və Cinayət Məcəlləsinin hansı maddəsi ilə ittiham irəli sürüldüyü yazılır. İstintaq zamanı ittiham dəyişdirilə və ya tamamlana bilər, bu halda yeni qərar çıxarılır və yenidən elan olunur. Xüsusi ittiham işlərində isə müstəntiq olmadığı üçün şəxs bu statusu şikayət məhkəmənin icraatına qəbul edildikdən sonra alır.

Təqsirləndirilən şəxs şübhəlinin hüquqlarını saxlayır və əlavə alətlər qazanır:

• ittihamın mahiyyətini bilmək və qərarın surətini almaq;
• ittiham üzrə ifadə vermək və ya susmaq;
• iştirakı ilə aparılmış istintaq hərəkətlərinin protokolları ilə tanış olmaq;
• istintaq başa çatdıqdan sonra işin bütün materialları ilə tanış olmaq, onlardan çıxarış və surət çıxarmaq;
• məhkəmə baxışında iştirak etmək, şahidlərə sual vermək, sübut təqdim etmək və son söz demək;
• hökmdən şikayət vermək.

Məhkəmə mərhələsində də şəxs təqsirləndirilən şəxs adlanır: status hökm çıxarılanadək dəyişmir. Onun əsas vəzifəsi prosesdən yayınmamaqdır. Qətimkan tədbirinin şərtlərini pozan təqsirləndirilən şəxs barəsində daha sərt tədbir seçilə bilər.

Məhkum: ittiham hökmündən sonra

Məhkəmə ittiham hökmü çıxardıqdan sonra təqsirləndirilən şəxs məhkum adlanır. Lakin hökm qanuni qüvvəyə minənədək bu, son söz deyil: şəxs apellyasiya şikayəti verə bilər və təqsirsizlik prezumpsiyası hələ qüvvədədir.

Vüqar oğurluqda təqsirləndirilir və birinci instansiya məhkəməsi ona 3 il azadlıqdan məhrum etmə cəzası təyin edir. Hökmdən sonra o, sənədlərdə artıq məhkum adlanır, amma vəkili apellyasiya şikayəti verir. Apellyasiya məhkəməsi sübutları yetərsiz sayıb hökmü ləğv edir və bəraət hökmü çıxarır. Vüqar heç vaxt təqsirli sayılmamış olur.

Hökm qanuni qüvvəyə mindikdən sonra cəza icra olunur. Azadlıqdan məhrum edilmiş məhkumun hüquq və vəzifələrini Cəzaların İcrası Məcəlləsi müəyyən edir. Məhkum insani rəftar, şəxsi təhlükəsizlik və tibbi yardım hüququnu saxlayır, hüquqi yardım ala, şikayət verə, qanunla müəyyən qaydada yazışa və görüşlərdən istifadə edə bilər. Eyni zamanda o, cəzaçəkmə müəssisəsinin daxili intizam qaydalarına tabedir.

Məhkum statusu da dəyişə bilər: cəzadan şərti olaraq vaxtından əvvəl azad etmə, əfv, amnistiya və hökmə qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada yenidən baxılması bunun yollarıdır. Proses bəraət hökmü ilə bitərsə, şəxs məhkum deyil, bəraət almış şəxs olur və qanunsuz təqib nəticəsində ona dəymiş zərərin ödənilməsini tələb edə bilər. Bu barədə bəraət alan şəxsin zərərinin ödənilməsi yazısında danışmışıq.

Üç statusun müqayisəsi

Şahid kimi çağırılmısınız, amma suallar sizə yönəlib

Praktikada ən həssas vəziyyət budur: şəxs rəsmən şahid qismində dindirilir, suallar isə onun öz hərəkətlərinə yönəlir. Şahidin statusu fərqlidir: o, çağırışa gəlməyə və doğru ifadə verməyə borcludur, bilə-bilə yalan ifadəyə və qanunsuz imtinaya görə cinayət məsuliyyəti daşıyır. Şübhəli və təqsirləndirilən şəxs isə belə məsuliyyət daşımır. Bununla belə, Konstitusiyanın 66-cı maddəsi şahidi də qoruyur: özünə qarşı ifadə verməyə heç kəs məcbur edilə bilməz.

Orxan anbar müdiridir. Anbarda çatışmazlıq aşkarlanır və onu şahid qismində çağırırlar. Dindirmə zamanı suallar açarların kimdə olduğuna və onun özünün hansı saatlarda anbarda olduğuna yönəlir. Orxan Konstitusiyanın 66-cı maddəsinə istinad edərək özünə qarşı ola biləcək suallara cavab verməkdən imtina edir və bunu protokolda qeyd etdirir. Bir neçə gün sonra ona ittiham elan olunanda o, artıq vəkili ilə birlikdədir və müdafiə mövqeyi hazırdır.

Belə vəziyyətdə bu ardıcıllıq kömək edir:

1. Çağırış vərəqəsində hansı qismdə çağırıldığınızı yoxlayın: şahid, şübhəli, yoxsa təqsirləndirilən şəxs.
2. Suallar sizə yönəlirsə, 66-cı maddəyə istinad edin və vəkillə məsləhətləşmək istədiyinizi bildirin.
3. Protokolu oxumadan imzalamayın, razı olmadığınız yeri həmin sənəddə yazın.
4. Tutulsanız, dərhal müdafiəçi tələb edin və vəkil gələnədək ifadə verməyin.

Təqsirləndirilən şəxs yalan ifadəyə görə məsuliyyət daşımasa da, susmaq yalandan daha təhlükəsizdir. Məhkəmə ifadəni digər sübutlarla tutuşdurur və aşkar ziddiyyətlər müdafiənin inandırıcılığını azaldır.

Tez-tez verilən suallar

Şübhəli şəxsin susması təqsirin sübutu sayılırmı?

Xeyr. İfadə verməkdən imtina qanuni hüquqdur və təqsirin sübutu kimi qiymətləndirilə bilməz. Hökm yalnız işdə toplanmış və məhkəmədə yoxlanılmış sübutlara əsaslanmalıdır.

Vəkil tutmağa imkanım yoxdursa, nə olur?

Qanunda nəzərdə tutulmuş hallarda müdafiəçi dövlət hesabına təyin edilir. Bunu cinayət təqibi orqanından yazılı tələb edin, imtina edilərsə, bunu protokolda qeyd etdirin.

Bir nəfər eyni vaxtda həm məhkum, həm də şübhəli ola bilərmi?

Bəli. Statuslar konkret cinayət işinə bağlıdır. Bir iş üzrə cəzasını çəkən məhkum başqa iş üzrə şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxs ola bilər və həmin işdə bütün müdafiə hüquqlarından istifadə edir.

Təqsirləndirilən şəxs iş materiallarını nə vaxt görə bilər?

İstintaq gedərkən o, əsasən öz iştirakı ilə aparılmış hərəkətlərin protokolları və ekspert rəyləri ilə tanış olur. İstintaq başa çatdıqdan sonra isə işin bütün materialları ilə tanış olmaq, onlardan çıxarış və surət çıxarmaq hüququ yaranır.