Qeydiyyatsız (dini) nikahın hüquqi nəticələri: əmlak, uşaq, aliment

Səadət və Vüsal səkkiz ildir molla kəbini ilə yaşayır, iki uşaqları var, mənzil isə Vüsalın adına alınıb. Ayrılıq söhbəti başlayanda Səadət ilk dəfə düşünür: dini nikah ona hansı hüquqları verir? Cavab çoxları üçün gözlənilməzdir: qadının özü üçün demək olar ki, heç bir hüquq, uşaqlar üçün isə tam hüquq — bir şərtlə.

Dini kəbin qanun qarşısında nə deməkdir?

Ailə Məcəlləsi yalnız dövlət orqanında — VVADQ-da qeydiyyata alınmış nikahı tanıyır. Ər-arvadın hüquq və vəzifələri də qeydiyyat günündən yaranır. Molla kəbini, dini mərasim, toy, hətta illərlə birgə yaşayış bu qeydiyyatı əvəz etmir.

Dini mərasimin özü heç bir hüquqi nəticə doğurmur. Məhkəmə, notarius, bank və dövlət orqanları üçün dini kəbinlə yaşayan iki nəfər ər-arvad deyil, birlikdə yaşayan iki ayrı şəxsdir. Cütlük sonradan nikahı qeydiyyata aldırsa, hüquqlar yenə qeydiyyat günündən başlayır; kəbindən qeydiyyatadək keçən illər nikah dövrünə daxil edilmir.

Sonuncu sətir çox vaxt «üstünlük» kimi görünür: dini nikahdan çıxmaq üçün boşanma prosesinə ehtiyac yoxdur. Amma bunun əks tərəfi də var — ayrılıq heç bir hüquqi qoruma olmadan baş verir.

Birlikdə alınan ev kimindir?

Birgə mülkiyyət rejimi yalnız qeydiyyatlı ər-arvada şamil olunur. Dini nikah dövründə alınan mənzil, avtomobil, torpaq sahəsi kimin adına alınıbsa, onun mülkiyyəti sayılır. «Pulu birlikdə yığmışdıq», «illərlə evdar qadın olmuşam» kimi dəlillər bu sualı ailə hüququ ilə həll etmir.

Partnyorun əlində qalan yol Mülki Məcəllənin ümumi mülkiyyət qaydalarıdır. Əmlakın alınmasına öz pulunu qoyduğunu sübut edən şəxs məhkəmədən həmin əmlakda payının tanınmasını, yaxud ödədiyi məbləğin qaytarılmasını tələb edə bilər. Burada yük tam iddiaçının üzərindədir və sözlə sübut kifayət etmir. İşə yarayan sübutlar:

• satıcıya və ya banka birbaşa köçürmə qəbzləri;
• sizin adınıza götürülmüş kreditin həmin alışa xərcləndiyini göstərən sənədlər;
• öz əmlakınızı satıb pulu alışa yönəltdiyinizi göstərən müqavilələr və tarixlər;
• ortaq alış barədə yazışmalar, şahid ifadələri.

Ev təsərrüfatına baxmaq, uşaqlara qulluq etmək, ailənin gündəlik xərclərini ödəmək qeydiyyatlı nikahda əmlakda bərabər pay verir, dini nikahda isə adətən payın sübutu sayılmır.

Uşaqların hüquqları: atalıq təsdiqlənməlidir

Qanun uşaqları valideynlərinin nikahda olub-olmamasına görə ayırmır. Dini nikahda doğulan uşaq aliment, vərəsəlik, ünsiyyət və soyad baxımından qeydiyyatlı nikahda doğulan uşaqla eyni hüquqlara malikdir. Fərq bir yerdədir: qeydiyyatlı nikahda ana ilə nikahda olan kişi avtomatik ata hesab olunur, dini nikahda isə bu prezumpsiya işləmir.

Atalığı təsdiqləməyin iki yolu var:

1. Könüllü yol. Ata və ana VVADQ orqanına birgə ərizə verir. Bunu uşağın doğum qeydiyyatı zamanı etmək ən sadə variantdır; sonradan da mümkündür.
2. Məhkəmə yolu. Ata birgə ərizə verməkdən imtina edirsə, ana məhkəməyə atalığın müəyyən edilməsi haqqında iddia qaldırır. Məhkəmə uşağın həmin şəxsdən olduğunu təsdiqləyən istənilən sübutu, o cümlədən DNT ekspertizasının rəyini qiymətləndirir.

Atalıq təsdiqlənməyibsə, doğum qeydiyyatında atanın adı ya ümumiyyətlə yazılmır, ya da qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada yalnız ananın ərizəsi əsasında formal qeyd edilir. Belə formal qeyd kişiyə heç bir hüquq və vəzifə yaratmır. Hər iki prosedurun təfərrüatını atalığın müəyyən edilməsi yazısında izah etmişik.

Aliment: kim, kimdən tələb edə bilər?

Atalıq könüllü və ya məhkəmə qaydasında təsdiqləndikdən sonra ata uşağa münasibətdə bütün vəzifələri daşıyır. Aliment ümumi qaydalarla müəyyən edilir: rəsmi qazanc varsa, bir uşağa 1/4, iki uşağa 1/3, üç və daha çox uşağa qazancın yarısı; qazanc yoxdursa və ya qeyri-müntəzəmdirsə, sabit məbləğ. Sabit məbləğ üçün praktiki oriyentir uşaqlar üçün yaşayış minimumudur — 2026-cı ildə 260 manat.

Atalığın müəyyən edilməsi və aliment tələbini bir iddia ərizəsində birləşdirmək olar. Aliment bir qayda olaraq məhkəməyə müraciət edildiyi gündən təyin olunur, ona görə də müraciəti təxirə salmaq birbaşa pul itkisidir. Atalıq təsdiqlənənədək kişi hüquqən ata sayılmadığı üçün əvvəlki illərin alimentini ondan almaq çətindir.

Qadının özü üçün vəziyyət başqadır. Qeydiyyatlı nikahda arvad hamiləlik dövründə və ümumi uşaq doğulduqdan sonra qanunda göstərilən müddət ərzində ərindən özünün saxlanması üçün aliment tələb edə bilər. Dini nikahdakı qadın bu hüquqdan istifadə edə bilmir — qanun qarşısında o, kişinin həyat yoldaşı deyil. Faiz və sabit məbləğin necə seçildiyini aliment məbləği yazısında ətraflı izah etmişik.

Vərəsəlik: partnyor miras ala bilərmi?

Qanun üzrə vərəsəlikdə həyat yoldaşı övladlar və valideynlərlə birlikdə birinci növbə vərəsəsidir. Dini nikahdakı partnyor bu siyahıya düşmür: kişi vəfat etdikdə onun adına olan mənzil övladlarına, valideynlərinə və varsa, qeydiyyatlı həyat yoldaşına keçir. İllərlə birlikdə yaşamış partnyor yalnız vəsiyyətnamə əsasında miras ala bilər.

Uşaqlar isə atalıq təsdiqlənibsə, digər övladlarla bərabər vərəsədirlər. Kişi sağlığında uşağı öz övladı kimi tanıyıb, amma atalığı rəsmiləşdirməmiş vəfat edibsə, atalığın tanınması faktı xüsusi icraat qaydasında məhkəmədə müəyyən edilə bilər. Bunun üçün kişinin uşağı öz övladı kimi qəbul etdiyini göstərən sübutlar — fotolar, yazışmalar, şahid ifadələri — lazımdır.

Qeydiyyatsız nikahda hüquqlarınızı necə qorumalı?

Ən etibarlı yol nikahı VVADQ orqanında qeydiyyata aldırmaqdır. Bu mümkün deyilsə və ya tərəflər istəmirsə, riskləri azaltmaq üçün:

1. Uşaq doğulan kimi ata ilə birlikdə VVADQ-a atalığın müəyyən edilməsi haqqında birgə ərizə verin.
2. Ortaq pulla alınan daşınmaz əmlakı hər iki şəxsin adına, payları göstərməklə rəsmiləşdirin.
3. Əmlaka qoyduğunuz pulu bank köçürməsi ilə ödəyin və sənədləri saxlayın.
4. Qarşılıqlı öhdəlikləri — məsələn, borc və ya əmlakın gələcək bölgüsünü — notarial qaydada təsdiqlənmiş mülki müqavilə ilə rəsmiləşdirin.
5. Bir-birinizi miras hüququ ilə təmin etmək istəyirsinizsə, notariusda vəsiyyətnamə tərtib edin.

Həyat nümunəsi

Səadət və Vüsal kəbinlə yaşayanda 70 000 manata mənzil alıb və onu Vüsalın adına qeydiyyata salıblar. Səadət anasından qalan avtomobili satıb 20 000 manatı satıcının hesabına birbaşa köçürüb, qalan məbləği Vüsal ödəyib. Ayrılıqdan sonra məhkəmə bank qəbzinə əsasən Səadətin mənzildə 2/7 payını tanıyır; evdarlıq illəri isə pay hesabına daxil edilmir. Böyük övladın atalığı doğum zamanı birgə ərizə ilə rəsmiləşdirilib, kiçiyininki isə məhkəmədə DNT ekspertizası ilə təsdiqlənir. Vüsalın rəsmi maaşı 1200 manatdır və iki uşağa qazancın 1/3-i — 400 manat aliment təyin olunur. Səadətin özü üçün aliment tələbi isə rədd edilir.

Tez-tez verilən suallar

Kəbində yazılan mehri məhkəmə yolu ilə almaq olarmı?

Mehr barədə dini razılaşma notarial nikah müqaviləsi deyil və ailə qanunvericiliyi ilə icra olunmur. Tərəflər qarşılıqlı öhdəliklərin məhkəmədə qorunmasını istəyirsə, onları notariusda mülki müqavilə kimi rəsmiləşdirməlidirlər.

Dini nikahdakı həyat yoldaşım başqası ilə rəsmi evlənə bilərmi?

Bəli. Dini kəbin qanun qarşısında onu evli etmir və VVADQ-da nikah bağlamağa maneə deyil. Belə nikahdan sonra onun rəsmi həyat yoldaşı ər-arvadın bütün hüquqlarını əldə edir.

Uşaq atasının soyadını daşıya bilərmi?

Bəli. Atalıq birgə ərizə ilə təsdiqlənibsə, valideynlərin razılığı ilə uşağa atanın soyadı verilə bilər. Atalıq məhkəmədə müəyyən edilibsə, soyad məsələsi də həmin prosesdə həll oluna bilər.

Nikahı indi qeydiyyata alsaq, əvvəl alınmış ev birgə əmlak olurmu?

Xeyr. Birgə mülkiyyət rejimi qeydiyyat günündən işləyir. Qeydiyyatdan əvvəl alınmış əmlak adına alındığı şəxsin şəxsi mülkiyyəti olaraq qalır, əgər tərəflər onu nikah müqaviləsi ilə başqa rejimə keçirməyiblərsə.