Nikah müqaviləsi: nəyi tənzimləyə bilər, nəyi yox

Evlənməyə hazırlaşırsınız, nikahdan əvvəl isə öz biznesiniz və kreditlə alınmış mənziliniz var. Yaxud illərdir evlisiniz və həyat yoldaşınızın şirkət borclarının ailə əmlakına toxunmasından ehtiyat edirsiniz. Belə hallarda nikah müqaviləsi əmlak məsələsini əvvəlcədən, sakit şəraitdə həll etməyə imkan verir — amma onun da aşıla bilməyən sərhədləri var.

Nikah müqaviləsi nəyə lazımdır?

Ailə Məcəlləsi ər-arvadın əmlakı üçün iki rejim tanıyır: qanuni və müqavilə rejimi. Müqavilə bağlanmayıbsa, qanuni rejim işləyir: nikah dövründə əldə edilən əmlak birgə mülkiyyətdir və bölgüdə paylar bərabərdir. Bu qaydanı birgə əmlakın bölgüsü yazısında ətraflı izah etmişik.

Nikah müqaviləsi həmin ümumi qaydanı konkret ailənin ehtiyacına uyğunlaşdırır. O, nikaha daxil olan şəxslərin və ya ər-arvadın nikah dövründə və nikah pozulduqda əmlak hüquq və vəzifələrini müəyyən edən razılaşmadır. Müqavilənin tərəfləri yalnız onların özləridir: valideynlər və ya qohumlar övladları adından belə müqavilə bağlaya bilməz.

Müqavilə təkcə varlı ailələr üçün deyil. Ən çox bu hallarda işə yarayır: tərəflərdən birinin sahibkarlıq fəaliyyəti və borc riski var; nikahdan əvvəl alınmış mənzil kreditlə ödənilməyə davam edir; ikinci nikahda əvvəlki nikahdan olan uşaqların mənafeyini qorumaq istənilir; ər-arvaddan biri uşağa qulluq üçün işdən çıxır və gələcək təminatını əvvəlcədən müəyyən etmək istəyir.

Nə vaxt və hansı formada bağlanır?

Nikah müqaviləsini iki vaxtda bağlamaq olar:

• nikahın dövlət qeydiyyatından əvvəl — belə müqavilə yalnız nikah qeydiyyata alındığı gündən qüvvəyə minir; nikah bağlanmasa, müqavilə heç bir nəticə doğurmur;
• nikah dövründə istənilən vaxt — evlilikdən illər sonra da.

Müqavilə yazılı formada bağlanır və notariat qaydasında təsdiq edilir. Notariusda təsdiqlənməmiş sadə yazılı razılaşma, hər iki tərəf imzalasa belə, nikah müqaviləsi kimi qüvvə qazanmır. Notariat xidmətinin haqqını müraciət etdiyiniz notariusdan öyrənin.

Boşandıqdan sonra nikah müqaviləsi bağlanmır, çünki artıq nikah yoxdur. Keçmiş ər-arvad bu mərhələdə birgə əmlakın bölgüsü barədə ayrıca saziş bağlaya bilər.

Müqavilə nəyi tənzimləyə bilər?

Nikah müqaviləsinin mövzusu ər-arvadın əmlak münasibətləridir. Bu çərçivədə tərəflər geniş azadlığa malikdir:

1. Əmlakın rejimini dəyişmək: birgə mülkiyyəti saxlamaq, paylı mülkiyyətə (məsələn, 70/30) və ya ayrı mülkiyyətə keçmək.
2. Rejimi bütün əmlaka, yaxud onun ayrı-ayrı növlərinə şamil etmək: məsələn, daşınmaz əmlak ayrı, qalan hər şey birgə.
3. Qaydanı həm mövcud, həm də gələcəkdə əldə ediləcək əmlak üçün müəyyən etmək.
4. Ər-arvadın bir-birini saxlama hüquq və vəzifələrini, bir-birinin gəlirində iştirak qaydasını müəyyən etmək.
5. Ailə xərclərinin — mənzil, kommunal, kredit ödənişləri — necə bölüşdürüləcəyini razılaşdırmaq.
6. Nikah pozulduqda hər birinə hansı əmlakın keçəcəyini əvvəlcədən göstərmək.

Müqavilə müəyyən müddətə bağlana bilər. Hüquq və vəzifələri müəyyən şərtin baş verib-verməməsindən asılı etmək də mümkündür: «uşaq doğularsa, ərin nikahdan əvvəlki mənzili birgə mülkiyyətə keçir» kimi şərt tamamilə etibarlıdır.

Müqaviləyə nəyi yazmaq olmaz?

Qanun müqavilə azadlığının hüdudlarını da müəyyən edir. Nikah müqaviləsi:

• ər-arvadın hüquq və fəaliyyət qabiliyyətini, hüquqlarını müdafiə etmək üçün məhkəməyə müraciət hüququnu məhdudlaşdıra bilməz;
• ər-arvad arasındakı şəxsi qeyri-əmlak münasibətlərini tənzimləyə bilməz;
• ər-arvadın uşaqlara münasibətdə hüquq və vəzifələrini tənzimləyə bilməz;
• əmək qabiliyyəti olmayan, ehtiyacı olan ər-arvadın saxlanmaq üçün vəsait almaq hüququnu məhdudlaşdıra bilməz;
• ər-arvaddan birini son dərəcə əlverişsiz vəziyyətə salan və ya ailə qanunvericiliyinin əsas prinsiplərinə zidd olan şərtlər ehtiva edə bilməz.

«Xəyanət edən tərəf boşanmada əmlakdan məhrum olur» tipli şərtlər ayrıca sual doğurur. Bir tərəfdən, qanun əmlak hüquqlarını şərtdən asılı etməyə icazə verir. Digər tərəfdən, belə şərt şəxsi münasibətləri tənzimləmə cəhdi və ya bir tərəfi son dərəcə əlverişsiz vəziyyətə salan şərt kimi qiymətləndirilə bilər. Bu cür bəndə arxalanmaq risklidir; müqaviləni əmlakın aydın bölgüsü üzərində qurmaq daha etibarlıdır.

Dəyişdirmə, ləğv və etibarsızlıq

Nikah müqaviləsi ər-arvadın razılığı ilə istənilən vaxt dəyişdirilə və ya ləğv edilə bilər. Bu razılaşma da müqavilənin özü kimi notariusda rəsmiləşdirilir. Müqavilədən birtərəfli qaydada imtina etmək olmaz. Tərəflərdən biri razı deyilsə, digəri Mülki Məcəllədə müqavilələrin dəyişdirilməsi və ləğvi üçün nəzərdə tutulmuş əsaslarla məhkəməyə müraciət edə bilər — məsələn, müqavilənin əhəmiyyətli pozulması və ya şəraitin ciddi dəyişməsi hallarında.

Nikah pozulanda müqavilənin qüvvəsi də bitir. İstisna nikahın pozulmasından sonrakı dövr üçün nəzərdə tutulmuş öhdəliklərdir: boşanmada kimə hansı əmlakın keçəcəyi, keçmiş həyat yoldaşının saxlanması. Boşanma prosesinin özü isə adi qaydada gedir; onun mərhələlərini boşanma qaydası yazısında izah etmişik.

Məhkəmə müqaviləni Mülki Məcəllədə əqdlərin etibarsızlığı üçün nəzərdə tutulmuş əsaslarla — aldatma, hədə, uydurma əqd və s. — etibarsız saya bilər. Bundan əlavə, ər-arvaddan birinin tələbi ilə, onu son dərəcə əlverişsiz vəziyyətə salan şərtlər tam və ya qismən etibarsız sayıla bilər.

İki həyat nümunəsi

İşləyən müqavilə. Tural nikahdan əvvəl proqram təminatı şirkəti təsis edib, Leyla müəllimdir. Nikahın qeydiyyatından bir həftə əvvəl onlar notariusda müqavilə bağlayır: şirkətdəki pay və ondan gələn gəlir Turalın ayrı mülkiyyəti olur, nikah dövründə alınacaq mənzil isə yarıbayarı paylı mülkiyyətdə olacaq. Beş il sonra cütlük boşanır. Leyla şirkətdən pay tələb edə bilmir, amma 180 000 manatlıq mənzilin yarısı — 90 000 manat — ona çatır.

Etibarsız şərt. Nərmin müqavilədə razılaşıb ki, boşanma halında nikah dövründə alınan bütün əmlak ərinə keçir. On il sonra o, iki uşaqla, gəlirsiz və əmlaksız qalır. Məhkəmə həmin şərtin Nərmini son dərəcə əlverişsiz vəziyyətə saldığını nəzərə alaraq onu etibarsız sayır və əmlak qanuni rejimə görə bölünür.

Tez-tez verilən suallar

Nikah müqaviləsini evləndikdən sonra bağlamaq olarmı?

Bəli, nikah dövründə istənilən vaxt. Boşandıqdan sonra isə nikah müqaviləsi bağlanmır — keçmiş ər-arvad əmlakın bölgüsü barədə saziş bağlaya bilər.

Dini kəbində yazılan mehr nikah müqaviləsi sayılırmı?

Xeyr. Dini kəbin notariusda təsdiqlənmir və qeydiyyatlı nikaha bağlı deyil, ona görə nikah müqaviləsi kimi tətbiq edilmir. Qeydiyyatsız nikahın əmlaka təsirini dini nikahın hüquqi nəticələri yazısında izah etmişik.

Müqavilə ilə alimentdən imtina etmək olarmı?

Uşağın alimentindən — xeyr, uşaqla bağlı hüquqlar müqavilənin mövzusu deyil. Ər-arvadın bir-birini saxlaması qaydasını razılaşdırmaq olar, amma əmək qabiliyyəti olmayan və ehtiyacı olan tərəfin saxlanma hüququnu məhdudlaşdırmaq olmaz.

Nikah müqaviləsi vəsiyyətnaməni əvəz edirmi?

Xeyr. Ölümdən sonra əmlakın kimə keçəcəyini vərəsəlik qaydaları və vəsiyyətnamə müəyyən edir. Müqavilə isə əmlak rejimini müəyyən etdiyi üçün mirasa hansı əmlakın daxil olacağına dolayısı ilə təsir göstərir.