Boşandıqdan sonra uşaqla görüş qaydası: məhkəmə necə müəyyən edir

Boşanmadan sonra uşaq anası ilə qalıb, ata isə onu ayda bir dəfə, o da uzun telefon danışıqlarından sonra görə bilir. Ya da əksinə: ata həftəsonu uşağı aparır, vaxtında qaytarmır, ana isə hər dəfə narahat gözləyir. Hər iki halda çıxış yolu eynidir — uşaqla görüş qaydasını yazılı razılaşma və ya məhkəmə qətnaməsi ilə dəqiq müəyyən etmək.

Uşaqla ayrı yaşayan valideynin hansı hüquqları var?

Nikahın pozulması valideynliyə xitam vermir. Ailə Məcəlləsinə görə valideynlərin boşanması və ya ayrı yaşaması uşağın hüquqlarına təsir etmir: uşaq hər iki valideynlə ünsiyyət saxlamaq hüququna malikdir. Deməli, görüş təkcə atanın və ya ananın deyil, ilk növbədə uşağın hüququdur.

Uşaqla ayrı yaşayan valideyn onunla ünsiyyətdə olmaq, tərbiyəsində və təhsili ilə bağlı məsələlərin həllində iştirak etmək hüququnu saxlayır. Uşağın yanında yaşadığı valideyn bu ünsiyyətə mane olmamalıdır. Ayrı yaşayan valideyn bağçadan, məktəbdən, poliklinikadan uşaq haqqında məlumat da ala bilər: məktəb direktoru «ana icazə vermir» deyə məlumatı gizlədə bilməz. Məlumatdan imtina yalnız valideynin özünün uşaq üçün təhlükə yaratdığı halda mümkündür.

Razılaşma: məhkəməsiz görüş qrafiki

Ən sürətli və ən az ağrılı yol valideynlərin öz aralarında razılaşmasıdır. Qanun uşaqla ayrı yaşayan valideynin hüquqlarının necə həyata keçiriləcəyi barədə yazılı razılaşma bağlamağa imkan verir. Yaxşı razılaşmada bunlar dəqiq yazılır:

• görüş günləri və saatları, uşağın harada götürülüb harada qaytarılacağı;
• gecələmənin olub-olmaması;
• məktəb tətilləri, Novruz və digər bayramlar, doğum günləri;
• telefon və video əlaqənin vaxtı;
• uşaq xəstələnəndə buraxılmış görüşün necə əvəzlənəcəyi.

Razılaşmanın zəif tərəfi budur: pozulanda onu məcburi icra etdirmək çətindir və məsələ praktikada yenə məhkəməyə gəlib çıxır. Münasibətlər gərgindirsə, qrafiki məhkəmə qətnaməsi ilə təsbit etdirmək daha etibarlıdır. Görüş qaydasını boşanma iddiası ilə birlikdə də qaldırmaq olar; prosesin ümumi gedişatını boşanma qaydası yazısında izah etmişik.

Ailə mübahisələrində məhkəməyə müraciətdən əvvəl ilkin mediasiya sessiyası ümumi qayda olaraq məcburidir. Görüş qrafiki mediasiya üçün ən uyğun mövzulardandır: tərəflər hakimin qarşısında deyil, neytral mediatorun yanında danışanda güzəştə getmək daha asan olur.

Məhkəmə görüş qrafikini necə müəyyən edir?

Razılıq alınmadıqda valideynlərdən hər biri iddia ərizəsi ilə məhkəməyə müraciət edə bilər: ayrı yaşayan valideyn qrafikin müəyyən edilməsi üçün, uşaqla yaşayan valideyn isə mövcud qaydanın dəqiqləşdirilməsi və ya məhdudlaşdırılması üçün. İşdə qəyyumluq və himayə orqanı iştirak edir, tərəflərin yaşayış şəraitinə baxır və görüş rejimi barədə məhkəməyə rəy verir.

Hakim uşağın yaşını, sağlamlığını, gündəlik rejimini, valideynə bağlılığını, valideynin şəxsi keyfiyyətlərini və iki ev arasındakı məsafəni nəzərə alır. 10 yaşına çatmış uşağın rəyi, onun mənafeyinə zidd deyilsə, mütləq nəzərə alınır. Kiçik uşağın fikri də dinlənilə bilər, amma orada həlledici söz onun mənafeyinə aiddir.

Qanunda hazır qrafik yoxdur. Aşağıdakı cədvəl iddia ərizəsində təklif edə biləcəyiniz variantları göstərir — məhkəmə üçün məcburi deyil, amma yaşa uyğun məntiqi əks etdirir.

Qətnamə nə qədər dəqiq olsa, bir o qədər asan icra olunur. «Ayda iki dəfə, tərəflərin razılaşdırdığı vaxtda» kimi ümumi ifadə yeni mübahisəyə qapı açır. «Hər ayın birinci və üçüncü şənbəsi saat 10:00-dan bazar günü saat 18:00-dək; uşaq ananın yaşadığı ünvandan götürülür və həmin ünvana qaytarılır» kimi formula isə icra məmuruna aydın tapşırıq verir.

Görüş nə vaxt məhdudlaşdırıla bilər?

Uşaqla yaşayan valideyn görüşə yalnız bir halda etiraz edə bilər: ünsiyyət uşağın fiziki və psixi sağlamlığına, mənəvi inkişafına zərər vurursa. Bu, sübut tələb edən ciddi əsasdır — məsələn, valideynin görüşə sərxoş halda gəlməsi, uşağın yanında zorakılıq, uşağı gizlətməklə hədələmə. Belə vəziyyətdə məhkəmə görüşü tam qadağan etməyə tələsmir, çox vaxt məhdud rejim seçir:

• görüş yalnız digər valideynin və ya psixoloqun iştirakı ilə keçirilir;
• görüş neytral yerdə olur, uşaq evə aparılmır;
• gecələmə və uşağı başqa şəhərə aparmaq qadağan edilir;
• görüşlərin müddəti qısaldılır.

Valideynlik hüququndan məhrum edilmiş valideyn isə uşaqla qohumluq faktına əsaslanan hüquqlarını itirir və görüş tələb edə bilməz. Görüşü məhdudlaşdırmaq üçün əsas olmayan hallar da var: yeni ailə qurmaq, uşağa bahalı hədiyyələr almaq, keçmiş həyat yoldaşları arasındakı inciklik.

Uşaq görüşmək istəmirsə

Bu, ən çətin mübahisələrdəndir. Hakim əvvəlcə səbəbi araşdırır: uşaq həqiqətən qorxur, yoxsa ona digər valideyn barədə mənfi fikir aşılanıb? Belə işlərdə psixoloqun rəyi çox vaxt həlledici olur.

Uşağı zorla görüşə aparmaq onun mənafeyinə ziddir, ona görə də məhkəmələr adətən tədrici yol seçir: əvvəlcə qısa görüşlər, psixoloqun və ya uşağın etibar etdiyi yaxının iştirakı ilə, sonra isə tam qrafik. Uşağı digər valideynə qarşı qəsdən kökləyən tərəf bununla gələcək mübahisədə öz mövqeyini zəiflədir.

Qətnaməyə əməl olunmursa nə etməli?

Uşaqla yaşayan valideyn görüşə imkan vermirsə, belə hərəkət edin:

1. Hər pozuntunu qeydə alın: tarix, saat, yazışmalar, şahidlər, mümkünsə video.
2. Qətnamə qanuni qüvvəyə mindikdən sonra icra vərəqəsi alın və icra məmuruna müraciət edin.
3. İcra məmuru uşaqla yaşayan valideynə qətnaməyə əməl etmək tələbini qoyur, lazım olduqda görüşün keçirilməsində iştirak edir; uşaqla bağlı icra hərəkətlərində adətən qəyyumluq orqanının nümayəndəsi də olur.
4. İcra məmurunun qanuni tələbini yerinə yetirməmək İnzibati Xətalar Məcəlləsi ilə cərimə və ya inzibati həbsə səbəb ola bilər.
5. Qərəzli və dəfələrlə pozuntu uşağın yaşayış yeri məsələsinə yenidən baxılması üçün əsas ola bilər — məhkəmənin bu zaman hansı meyarlara baxdığını boşanmada uşaq kimə qalır yazısında izah etmişik.

Qrafik iki tərəfi eyni dərəcədə bağlayır. Uşağı vaxtında qaytarmamaq, razılaşdırılmayan səfərə aparmaq da qətnamənin pozulmasıdır və növbəti mübahisədə həmin valideynin əleyhinə sübut olur.

Həyat nümunəsi

Kənan və Səbinə boşanıb, 7 yaşlı qızları Lalə anası ilə yaşayır. İlk aylar Kənan qızını istədiyi vaxt görürdü, sonra Səbinə görüşləri «uşaq xəstədir», «dərsi var» deyə təxirə salmağa başladı. Mediasiyada razılıq alınmadı və Kənan iddia qaldırdı. Qəyyumluq orqanı hər iki evə baxdı, Lalə isə hakimə atası ilə vaxt keçirməyi sevdiyini dedi. Məhkəmə hər ikinci həftəsonu şənbə saat 10:00-dan bazar saat 18:00-dək görüş, yay tətilində 14 gün və həftədə iki video zəng müəyyən etdi. Qətnamədən sonra Səbinə iki dəfə görüşə imkan vermədi; növbəti görüş icra məmurunun iştirakı ilə keçirildi, pozuntular isə icra işinə əlavə olundu.

Tez-tez verilən suallar

Aliment ödəməyən ata uşaqla görüşə bilərmi?

Bəli. Aliment borcu ayrıca icra qaydasında tutulur və görüş hüququnu əlindən almır. Borcu ödətmək üçün icra məmuruna müraciət edin, görüşə isə mane olmayın.

Nənə və baba nəvə ilə görüş tələb edə bilərmi?

Bəli. Uşağın nənə-babası, bacı-qardaşları və digər yaxın qohumları da onunla ünsiyyət hüququna malikdir. Valideyn buna əsassız mane olarsa, əvvəlcə qəyyumluq orqanına, nəticə olmasa, məhkəməyə müraciət etmək olar.

Görüş zamanı uşağı başqa şəhərə və ya xaricə aparmaq olarmı?

Qətnamədə görüşün yeri göstərilibsə, ona əməl etmək lazımdır; başqa şəhərə səfəri digər valideynlə razılaşdırın. Uşağı ölkədən çıxarmaq üçün isə ayrıca razılıq və ya məhkəmə icazəsi tələb olunur — qaydaları uşağın xaricə aparılması yazısında izah etmişik.

Başqa şəhərə köçdük, qrafik necə dəyişir?

Köçmək qətnaməni avtomatik dəyişmir. Yeni şəraitə uyğun qrafik — məsələn, tətillərdə uzun görüş və müntəzəm video əlaqə — razılaşma ilə və ya yeni iddia ilə məhkəmədə müəyyən edilir.

Uşaq atası ilə görüşmək istəmir, məni məsuliyyətə cəlb edə bilərlərmi?

Sizin vəzifəniz görüşə mane olmamaq və uşağı buna hazırlamaqdır. Uşağın imtinası sizin təsirinizlə bağlı deyilsə, bunu psixoloq rəyi ilə göstərmək olar; məhkəmə belə hallarda adətən görüşlərin tədricən bərpasını seçir.