Boşanmada uşaq kimə qalır: məhkəmənin meyarları və uşağın rəyi

Nikah pozulur və ən ağır sual əmlak da, aliment də deyil: altı yaşlı oğlunuz kimin yanında yaşayacaq? Ana «uşaq həmişə anada qalır» deyə arxayındır, ata isə daha yaxşı şərait yarada biləcəyinə inanır. Əslində boşanmada uşaq kimə qalır sualına qanun hazır cavab vermir — məhkəmə hər dəfə konkret ailəyə və konkret uşağa baxır.

Qanun ananı üstün tuturmu?

Ailə Məcəlləsinə görə ata ilə ana uşağa münasibətdə bərabər hüquqlara malikdir və bərabər vəzifələr daşıyır. Qanunda «azyaşlı uşaq anada qalır» kimi bir qayda yoxdur. Bu təsəvvür məhkəmə təcrübəsindən doğub: kiçik uşaqların gündəlik qayğısını çox vaxt ana daşıdığı üçün məhkəmələr də əksər hallarda uşağı onun yanında saxlayır.

Amma bu, nəticədir, qayda deyil. Uşaq bu vaxtadək əsasən ata ilə böyüyübsə, ana uzun müddət ailədən ayrı yaşayıbsa və ya uşağa qayğı göstərməyibsə, məhkəmə uşağın yaşayış yerini ata ilə müəyyən edir. Hakim üçün sual «kim anadır» deyil, «uşaq kimin yanında daha yaxşı böyüyəcək» sualıdır.

Əvvəlcə razılaşma: məhkəmə nə vaxt qarışır?

Uşağın yaşayış yerini ilk növbədə valideynlər özləri müəyyən edir. Yazılı razılaşmada uşağın kiminlə yaşayacağını, digər valideynlə görüş qrafikini və aliment məsələsini birlikdə həll etmək olar. Nikah məhkəmədə pozulanda hakim bu razılaşmanı yoxlayır: sənəd uşağın mənafeyini pozursa, onu əsas götürmür.

Razılıq olmadıqda uşağın kiminlə qalacağını məhkəmə özü həll edir — adətən nikahın pozulması ilə eyni işdə, bəzən ayrıca iddia ilə. Ümumi azyaşlı uşağı olan cütlüyün nikahı bir qayda olaraq məhkəmə yolu ilə pozulur; prosedurun ümumi mənzərəsini boşanma qaydası yazısında izah etmişik.

Ailə mübahisələrində məhkəməyə getməzdən əvvəl ilkin mediasiya sessiyasında iştirak ümumi qayda olaraq məcburidir. Uşaq məsələsində razılığa gəlmək üçün ən sakit məkan elə budur: hakimin qarşısında deyil, neytral mediatorun yanında danışmaq çox vaxt daha asan olur.

Məhkəmə hansı meyarlara baxır?

Mübahisə məhkəməyə düşəndə hakim bir neçə meyarı birlikdə qiymətləndirir. Heç biri təkbaşına həlledici deyil — hamısı bir yerdə uşağın mənafeyi barədə təsəvvür yaradır.

Maddi vəziyyət də nəzərə alınır, amma onun rolu çox vaxt şişirdilir. Valideynlərdən birinin daha varlı olması özlüyündə uşağın onunla yaşaması üçün əsas deyil. Aşağı gəlirli valideynin imkan çatışmazlığını aliment tarazlayır: aliment məbləği məhz uşağın həyat səviyyəsini qorumaq üçün təyin olunur.

İş rejiminə xüsusi diqqət yetirilir. Həftədə altı gün səhərdən axşamadək işləyən valideyn uşağı kimə etibar edəcəyini izah etməlidir: nənəyə, dayəyə, uzadılmış günlü qrupa. Bu sualın inandırıcı cavabı olmayanda ən geniş mənzil belə köməyə gəlmir.

Uşağın rəyi: 10 yaş həddi nəyi dəyişir?

Uşaq ona toxunan istənilən məsələdə, o cümlədən məhkəmədə öz fikrini söyləmək hüququna malikdir. 10 yaşınadək uşağın fikri dinlənilə və meyarlardan biri kimi qiymətləndirilə bilər. 10 yaşına çatmış uşağın rəyi isə, onun mənafeyinə zidd olmadıqda, mütləq nəzərə alınmalıdır.

«Mütləq nəzərə alınır» o demək deyil ki, 11 yaşlı uşaq hakimin yerinə qərar verir. Tutaq ki, uşaq ata ilə yaşamaq istəyir, çünki orada dərs soruşulmur və gecəyarısınadək telefonla oynamağa icazə var. Məhkəmə bu istəyi dinləyəcək, səbəbini araşdıracaq və uşağın mənafeyinə uyğun gəlmədiyi üçün əsas götürməyəcək — amma niyə belə etdiyini qərarda əsaslandırmalıdır.

Uşaq məhkəmədə çox vaxt valideynlərin gözü qarşısında deyil, pedaqoq və ya psixoloqun iştirakı ilə dinlənilir. Hakim uşağın sözlərinin öz fikri, yoxsa əzbərlədilmiş mətn olduğunu anlamağa çalışır. Uşağı «hakimə nə deyəcəksən» deyə hazırlamaq əks nəticə verir: yönləndirilmiş rəy tez sezilir və həmin valideynin xeyrinə işləmir.

Qəyyumluq orqanının rəyi və məhkəməyə hazırlıq

Uşaqla bağlı mübahisələrdə qəyyumluq və himayə orqanı işdə iştirak edir. Onun nümayəndələri hər iki valideynin yaşayış şəraitinə baxır, müayinə aktı tərtib edir və uşağın kiminlə yaşamasının məqsədəuyğun olduğu barədə məhkəməyə yazılı rəy verir. Bu rəy hakim üçün məcburi deyil, amma çəkisi böyükdür: məhkəmə ondan kənara çıxırsa, səbəbini qətnamədə göstərməlidir.

Məhkəməyə hazırlığı belə qurun:

1. Razılaşmaya cəhd edin: ilkin mediasiya sessiyasında yaşayış yeri, görüş qrafiki və aliment birlikdə müzakirə oluna bilər.
2. Tələbi dəqiq yazın: uşağın yaşayış yerinin sizinlə müəyyən edilməsini iddia ərizəsində ayrıca bənd kimi göstərin.
3. Gündəlik qayğını sübut edin: bağça və məktəblə yazışmalar, həkimə müraciətlər, dərnək ödənişləri.
4. Şahidləri müəyyən edin: müəllim, tərbiyəçi, qonşu, uşağın məşqçisi.
5. Müayinəyə hazır olun: uşağın otağını, dərs küncünü, gündəlik rejimini göstərin, iş qrafikinizi və sizə kömək edəcək qohumları izah edin.
6. Uşağı təzyiqdən qoruyun: onu mübahisəyə qatmayın, «seçim etməyə» məcbur etməyin.

İki həyat nümunəsi

Kiçik uşaq. Nigar və Elçin boşanır, 5 yaşlı oğulları Ayxan bağçaya gedir. Nigar bankda 9-dan 18-dək işləyir, anası ilə birlikdə iki otaqlı mənzildə yaşayır, uşağı bağçadan nənə götürür. Elçin sutkalıq növbə ilə işləyir və ayda bir neçə gecə evdə olmur. Qəyyumluq orqanının rəyi də Nigarın xeyrinədir; məhkəmə uşağın yaşayış yerini ana ilə müəyyən edir, Elçinə isə həftəsonu görüş qrafiki təyin olunur.

Yeniyetmə. 12 yaşlı Aysel ata ilə yaşamaq istədiyini deyir. Anası başqa rayona köçüb, Ayselin məktəbi və dostları isə atasının evinə yaxındır. Sinif rəhbəri son iki ildə qızın gündəlik qayğısını atanın göstərdiyini təsdiqləyir. Məhkəmə uşağın rəyini, məktəb mühitini və ata ilə bağlılığı birlikdə nəzərə alaraq Ayseli ata ilə saxlayır.

Qərar sonradan dəyişdirilə bilərmi?

Uşağın yaşayış yeri barədə qətnamə ömürlük deyil. Şərait ciddi dəyişəndə — uşaqla yaşayan valideyn ona lazımi qayğı göstərmir, uşağı digər valideyndən təcrid edir, uşaq böyüyüb başqa valideynlə yaşamaq istəyir — yeni iddia ilə məsələyə yenidən baxılmasını tələb etmək olar. Dəyişikliyi tələb edən tərəf yeni halları sübut etməlidir.

Uşaqla ayrı yaşayan valideyn də hüquqsuz qalmır. O, uşaqla ünsiyyət saxlamaq, tərbiyəsində iştirak etmək, təhsil və tibb müəssisələrindən uşaq haqqında məlumat almaq hüququnu saxlayır. Görüşlərin necə təşkil olunduğunu uşaqla görüş qaydası yazısında ayrıca izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Ata uşağı öz yanında saxlaya bilərmi?

Bəli. Qanun ata ilə ananı bərabər tutur. Ata uşağa daha yaxşı qayğı göstərə biləcəyini və uşağın ona bağlı olduğunu sübut edərsə, məhkəmə uşağın yaşayış yerini onunla müəyyən edir.

Uşaq neçə yaşından kiminlə yaşayacağını özü seçir?

Yetkinlik yaşınadək uşaq məhkəmənin yerinə qərar vermir. 10 yaşdan onun rəyi mütləq nəzərə alınır və mənafeyinə zidd deyilsə, məhkəmə adətən həmin istəyə uyğun qərar çıxarır.

Maaşım azdır, uşağı itirə bilərəmmi?

Aşağı gəlir təkbaşına uşağın digər valideynə verilməsi üçün əsas deyil. Məhkəmə qayğıya, bağlılığa və şəraitə baxır, maddi fərqi isə digər valideynin ödədiyi aliment tarazlayır.

Uşaq kimdə qalırsa, digər valideyn aliment ödəyirmi?

Bəli. Uşaqla ayrı yaşayan valideyn onun saxlanmasında iştirak edir: rəsmi qazancı varsa, bir uşağa gəlirin 1/4-i tutulur, qazanc yoxdursa, aliment sabit məbləğdə təyin olunur.

Qətnamə ilə razı deyiləmsə, nə etməliyəm?

Birinci instansiya məhkəməsinin qətnaməsindən apellyasiya şikayəti vermək olar; müddət və şikayət qaydası qətnamənin sonunda göstərilir. Qətnamə qüvvəyə mindikdən sonra şərait dəyişərsə, yeni iddia ilə yenidən məhkəməyə müraciət etmək mümkündür.