Hansı ailə mübahisələrində mediasiya tələb olunmur

Həyat yoldaşınızla ayrılmağa razılaşmısınız, uşağınız yoxdur, tanışlar isə deyir ki, «indi hər şey mediatordan keçir». Yaxud aliment qərarı çoxdan var, ödəyici ödəmir və siz yenidən mediatora getməli olub-olmadığınızı bilmirsiniz. Hər iki halda mediasiya tələb olunmur — məcburi qaydanın sərhədini bilmək həm vaxta, həm də pula qənaət edir.

Məcburi mediasiya qaydası nəyi əhatə edir?

2021-ci ilin iyulundan ailə, əmək və kommersiya mübahisələrində məhkəməyə müraciətdən əvvəl ilkin mediasiya sessiyasında iştirak məcburidir. Ailə mübahisəsi üzrə sessiyanın haqqı 50 manatdır. Sessiyanın necə keçdiyini boşanmadan əvvəl mediasiya barədə yazıda addım-addım izah etmişik.

Qaydanın tətbiqi üçün üç şərt eyni vaxtda olmalıdır:

1. məsələ ailə münasibətlərindən irəli gəlir;
2. iki tərəf arasında mübahisə var;
3. həmin mübahisə üzrə məhkəməyə iddia ilə müraciət edilir.

Şərtlərdən biri yoxdursa, məcburi mediasiya məsələsi yaranmır. Aşağıdakı halların hamısı bu məntiqlə izah olunur.

VVADQ orqanında boşanma: mediasiyasız yol

Ortaq azyaşlı uşağınız yoxdursa və hər ikiniz boşanmağa razısınızsa, nikah VVADQ orqanında pozulur. Burada nə iddia, nə cavabdeh, nə də məhkəmə var: birgə ərizə verilir və nikahın pozulması bir ay sonra qeydə alınır. Mediasiya arayışı soruşulmur.

Həyat yoldaşı məhkəmə tərəfindən xəbərsiz itkin düşmüş və ya fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilibsə, yaxud qanunda göstərilən müddətdən artıq azadlıqdan məhrum etmə cəzasına məhkum olunubsa, nikah digər tərəfin tək ərizəsi ilə VVADQ orqanında pozulur. Bu halda da mediasiya tələb olunmur. Hansı boşanmanın hansı yolla aparıldığını boşanmanın məhkəmə və VVADQ yolu barədə əsas yazımızda ətraflı açmışıq.

Nümunə. Lalə və Nurlan beş il evli qalıblar, uşaqları yoxdur, boşanmağa ikisi də razıdır. Tanışları onlara əvvəlcə 50 manat ödəyib mediatora getməyi məsləhət görür. Əslində buna ehtiyac yoxdur: onlar VVADQ orqanına birgə ərizə verir və bir ay sonra nikahın pozulması qeydə alınır. Mənzilin bölgüsündə razılaşa bilməsələr, bu, ayrıca iddia olacaq və həmin iddiadan əvvəl ilkin mediasiya lazım gələcək.

Qarşı tərəfi olmayan işlər: xüsusi icraat

Mediasiya iki tərəf arasında razılaşma axtarışıdır. Cavabdeh yoxdursa, danışıq aparılacaq tərəf də yoxdur. Buna görə məhkəmənin xüsusi icraat qaydasında baxdığı işlərdə mediasiya arayışı tələb olunmur. Ailə ilə bağlı tipik nümunələr bunlardır:

• qohumluq, himayədə olma, nikahın və ya nikahın pozulmasının qeydə alınması faktının müəyyən edilməsi;
• şəxsin xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilməsi və ya ölmüş elan edilməsi;
• şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilməsi;
• vətəndaşlıq vəziyyəti aktları qeydlərində səhvin müəyyən edilməsi.

Övladlığa götürmə haqqında ərizə də mübahisə deyil, çünki burada cavabdeh yoxdur. Amma hüquq barədə mübahisə üzə çıxarsa — məsələn, qohumlardan biri faktın özünə etiraz edirsə — məsələ artıq iddia qaydasında həll olunur və mediasiya sualı yenidən qiymətləndirilir.

Qərar artıq varsa: icra, şikayət və artırılma

Qərarın icrası və ondan şikayət üçün yeni sessiya lazım deyil: məcburi mediasiya mübahisənin birinci instansiya məhkəməsinə iddia ilə gətirildiyi mərhələyə aiddir. Alimentin artırılması isə ayrıca haldır.

• İcra. Aliment qərarı var, ödəyici ödəmir — icra vərəqəsi icra məmuruna təqdim olunur, borcu o hesablayır və tutur. Borclunun məsuliyyətini aliment ödəməyənin məsuliyyəti yazısında izah etmişik.
• Şikayət. Qətnamə ilə razı deyilsinizsə, apellyasiya, sonra kassasiya şikayəti verilir; bu mərhələlərdə mediasiya arayışı soruşulmur.
• Artırılma. Hüquqi portalların izahına görə, alimentin artırılması iddiası üçün ilkin mediasiya tələb olunmur, bu tələb üzrə dövlət rüsumu da tutulmur. Ərizəni verməzdən əvvəl bu məqamı məhkəmənin dəftərxanasında dəqiqləşdirin.

Nümunə. Zəhranın keçmiş həyat yoldaşı 2025-ci ildən məhkəmə qərarı ilə ayda 246 manat aliment ödəməlidir, amma səkkiz aydır heç nə ödəmir. Zəhra mediatora getmir: icra vərəqəsini icra məmuruna təqdim edir və borc 1968 manat hesablanır. Borcun tutulması üçün nə yeni iddia, nə də mediasiya lazımdır.

Cinayət və inzibati yol

Məcburi mediasiya mülki mübahisələrə aiddir. Ailədə baş verən hüquqpozma cinayət və ya inzibati xəta əlamətləri daşıyırsa, polisə və ya prokurorluğa müraciət üçün mediasiya arayışı lazım deyil. Bura ailə-məişət zorakılığı, aliment ödəməkdən qərəzli yayınma və döymə daxildir.

Döymə 2012-ci ildə Cinayət Məcəlləsindən çıxarılıb və inzibati xətadır: 300–500 manat cərimə və ya 2 ayadək inzibati həbs. İcraat zərərçəkmişin ərizəsi ilə başlanır, tərəflər barışdıqda isə icraata xitam verilir. Bu barışıq mediasiya deyil, qanunla nəzərdə tutulmuş ayrıca imkandır.

Mediasiya hansı işlərdə məcburidir?

Əsas halları bir cədvəldə topladıq. Ümumi qayda sadədir: iki tərəf arasında ailə münasibətlərindən irəli gələn mübahisə birinci instansiya məhkəməsinə gətirilirsə, ilkin sessiya məcburidir.

Bəzi işlərdə vəziyyət birmənalı deyil: alimentin ilk dəfə tutulması barədə ayrıca iddia, atalığın məhkəmədə müəyyən edilməsi, uşağın ölkədən çıxışına icazə, valideynlik hüququndan məhrumetmə. Bu işlərdə qaydanın tətbiqini ərizəni verməzdən əvvəl məhkəmənin dəftərxanasında və «Mediasiya haqqında» Qanunun e-qanun.az-dakı aktual mətnində yoxlayın. Aliment boşanma ilə birlikdə tələb olunursa, sual ümumiyyətlə yaranmır: boşanma iddiasına mediasiya sənədi onsuz da əlavə olunur.

Tez-tez verilən suallar

Aliment borcunu almaq üçün mediatora getməliyəmmi?

Xeyr. Məhkəmə qərarı artıq varsa, icra vərəqəsi icra məmuruna təqdim olunur. Borcun hesablanması və tutulması icra qaydasında aparılır.

Apellyasiya şikayətindən əvvəl yenidən mediasiya lazımdırmı?

Xeyr. İlkin mediasiya tələbi birinci instansiya məhkəməsinə iddia verməzdən əvvəlki mərhələyə aiddir. Yuxarı instansiyalara şikayət üçün arayış soruşulmur.

Məcburi olmayan halda da mediatora müraciət etmək olarmı?

Bəli. Mediasiya könüllü də aparıla bilər: məsələn, VVADQ-da boşanan cütlük əmlakı məhkəməyə getmədən bölmək üçün mediatorun köməyindən istifadə edə bilər.

Mediasiya sənədi olmadan verilmiş iddia nə olur?

Mediasiya məcburi olan mübahisədə ilkin sessiyada iştirakı təsdiq edən sənəd əlavə olunmayıbsa, iddia icraata qəbul edilmir. Sessiyadan keçib sənədi aldıqdan sonra yenidən müraciət etmək mümkündür, amma vaxt itir.