Qaçqın və məcburi köçkün statusunun fərqi

Gündəlik danışıqda Qarabağdan köçmüş ailələrə tez-tez «qaçqın» deyilir. Hüquqi baxımdan bu, dəqiq deyil: öz ölkəsinin sərhədini keçməyən şəxs qaçqın yox, məcburi köçkündür. Qaçqın və məcburi köçkün arasındakı fərq yalnız termində deyil — statusu kimin verdiyi, hansı beynəlxalq aktın qoruduğu və şəxsin hansı hüquqlara malik olduğu da buna bağlıdır.

Qaçqın kimdir: Konvensiyanın dörd şərti

Qaçqınların statusu haqqında 1951-ci il Konvensiyası və onun 1967-ci il Protokolu qaçqın anlayışının universal əsasıdır. Protokol Konvensiyadakı zaman və coğrafi məhdudiyyəti aradan qaldırıb, Azərbaycan hər iki sənədin iştirakçısıdır. Şəxs qaçqın sayılmaq üçün eyni vaxtda dörd şərtə cavab verməlidir:

1. Vətəndaşı olduğu ölkədən (vətəndaşlığı yoxdursa, daimi yaşadığı ölkədən) kənardadır.
2. Təqib olunmaqdan əsaslı qorxusu var — bu, subyektiv hiss yox, faktlarla təsdiqlənən real təhlükədir.
3. Təqib beş əsasdan birinə bağlıdır: irq, din, milliyyət, müəyyən sosial qrupa mənsubluq, siyasi baxışlar.
4. Həmin ölkənin müdafiəsindən istifadə edə bilmir və ya qorxu səbəbindən istifadə etmək istəmir.

Siyahı qapalıdır. Yoxsulluqdan qaçan iqtisadi miqrant qaçqın deyil. Sülh əleyhinə cinayət, müharibə cinayəti, insanlıq əleyhinə cinayət və ya ağır qeyri-siyasi cinayət törətmiş şəxs isə şərtlərə cavab versə belə, Konvensiyanın müdafiəsindən kənarda qalır.

Məcburi köçkün kimdir?

Məcburi köçkün (ölkə daxilində yerini dəyişmiş şəxs) silahlı münaqişə, kütləvi zorakılıq, insan hüquqlarının pozulması, təbii və ya texnogen fəlakət nəticəsində, yaxud onlardan qaçmaq üçün evini tərk etməyə məcbur olmuş, lakin beynəlxalq səviyyədə tanınmış dövlət sərhədini keçməmiş şəxsdir. Bu tərif BMT-nin 1998-ci il Ölkə daxilində yerdəyişməyə dair Rəhbər Prinsiplərindən götürülüb.

Burada əsas incəlik var: köçkünlər üçün universal konvensiya yoxdur. Rəhbər Prinsiplər tövsiyə xarakterli sənəddir, amma məzmunu məcburi normalara — insan hüquqları və humanitar hüquqa söykənir. Bu iki sahənin necə birgə işlədiyini humanitar hüquq ilə insan hüquqları hüququnun fərqi yazısında izah etmişik. Köçkünü müdafiə etmək borcu ilk növbədə onun öz dövlətinin üzərinə düşür.

Azərbaycan təcrübəsi: iki status, iki tarix

Azərbaycanda hər iki termin konkret tarixi hadisələrlə bağlıdır. 1990-cı illərin əvvəlində Ermənistanın işğalı nəticəsində Qarabağdan və ətraf rayonlardan köçmüş vətəndaşlar məcburi köçkündür: onlar Azərbaycanın ərazisini tərk etməyiblər. «Qaçqın» sözü isə milli təcrübədə 1988–1992-ci illərdə Ermənistandan deportasiya olunmuş soydaşlarımıza aid edilir; onlar üçün müəyyən edilmiş status və sosial təminatlar Konvensiyadakı klassik anlayışdan fərqli, milli səviyyədə yaradılmış statusdur.

Hər iki status milli səviyyədə «Qaçqınların və məcburi köçkünlərin (ölkə daxilində yerini dəyişmiş şəxslərin) statusu haqqında» Qanunla tənzimlənir; statusun verilməsi, təminatları və xitam əsasları ilə bağlı cari redaksiyanı e-qanun.az-da yoxlamaq lazımdır. Azərbaycana sığınan əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər isə Konvensiya mənasında qaçqın statusu üçün müraciət edirlər.

Qaçqın və məcburi köçkün: müqayisə cədvəli

Hüquqlar: kim nəyə borcludur?

Qaçqının ən vacib təminatı geri qaytarılmama prinsipidir: həyatı və ya azadlığı təhlükədə olacağı ölkəyə onu çıxarmaq və qaytarmaq olmaz. Bu prinsip ekstradisiya ilə sıx bağlıdır, çünki təqib edən dövlət çox vaxt məhz «verilmə» tələb edir; məsələnin bu tərəfini ekstradisiya qaydası yazısında açmışıq. Bundan əlavə, qaçqın məhkəməyə müraciət etmək, ibtidai təhsil almaq kimi hüquqlara malikdir; öz pasportundan təhlükəsiz istifadə edə bilmədiyi üçün ona şəxsiyyət vəsiqəsi və səyahət sənədi verilir.

Rüstəm başqa ölkənin vətəndaşıdır, jurnalistdir və siyasi yazılarına görə 2 dəfə həbs olunub. Üçüncü həbs təhlükəsi yaranınca sərhədi keçib Azərbaycana gəlir və qaçqın statusu üçün müraciət edir. Müraciətə baxılanadək o, sığınacaq axtaran şəxsdir; statusu tanınarsa, onu vətəninə qaytarmaq olmaz.

Məcburi köçkün isə vətəndaşdır və vətəndaşın bütün hüquqlarını saxlayır: seçkidə iştirak, tərk etdiyi əmlaka mülkiyyət, məhkəmə müdafiəsi. Dövlət bunun üzərinə müvəqqəti yaşayış, sosial dəstək və təhlükəsiz qayıdış üçün şərait yaradır. Mehriban 1993-cü ildə Kəlbəcərdən Bakıya köçməyə məcbur olub: sərhədi keçmədiyi üçün beynəlxalq müdafiəyə ehtiyacı yoxdur, müdafiəni Azərbaycan dövləti təmin edir. Köçkünlük müvəqqəti vəziyyətdir və beynəlxalq standartlara görə könüllü, təhlükəsiz qayıdışla, yerli inteqrasiya ilə və ya başqa yerdə məskunlaşma ilə başa çatır.

Hər iki halda insan hüquqları qüvvədədir: hüquqları pozulan qaçqın da, köçkün də daxili vasitələri tükəndirdikdən sonra AİHM-ə şikayət edə bilər.

Sərhəd həmişə həlledicidirmi?

Bəzi hallar imtahanda xüsusilə çaşdırır:

• Zəlzələ və ya daşqından qaçıb başqa ölkəyə keçən şəxs 1951-ci il Konvensiyası üzrə qaçqın deyil, çünki fəlakət beş əsasın heç birinə aid deyil. Eyni şəxs öz ölkəsində qalsaydı, məcburi köçkün olardı.
• Köçkün sonradan sərhədi keçərsə və təqib şərtləri varsa, qaçqın ola bilər.
• Qaçqın statusu dövlət onu tanıdığı üçün yaranmır: şərtlərə cavab verən şəxs artıq qaçqındır, tanınma bunu yalnız təsdiq edir. Buna görə sığınacaq axtaranı müraciətə baxılanadək geri qaytarmaq olmaz.

Tez-tez verilən suallar

Qaçqın ilə sığınacaq axtaran eyni şəxsdirmi?

Xeyr. Sığınacaq axtaranın müraciətinə hələ baxılmayıb. Qaçqın isə şərtlərə cavab verdiyi təsdiq olunmuş şəxsdir, amma geri qaytarılmama prinsipi müraciətə baxılanadək də tətbiq olunur.

Siyasi sığınacaq ilə qaçqın statusu eyni şeydirmi?

Xeyr. Qaçqın statusu Konvensiyanın meyarlarına əsaslanır və şərtlər varsa tanınmalıdır. Siyasi sığınacaq isə dövlətin suveren qərarıdır və milli qanunvericiliklə tənzimlənir.

Məcburi köçkünün vətəndaşlığı dəyişirmi?

Xeyr. Köçkün öz ölkəsinin ərazisində qalır, vətəndaşlığı və bununla bağlı bütün hüquqları olduğu kimi saxlanılır.

BMT-nin hansı qurumu qaçqınlarla məşğul olur?

BMT Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı (BMT QAK). O, qaçqınların müdafiəsinə nəzarət edir, dövlətlərə kömək göstərir, bir sıra hallarda ölkə daxilində köçkünlərə də yardım edir.