Ər-arvadın birgə əmlakının bölgüsü: nə bölünür, nə bölünmür

Nikah dövründə alınan mənzil ərin adına qeydiyyatdadır, avtomobil arvadın adına, bank hesabındakı pul barədə isə hər iki tərəf «mənim maaşımdan yığılıb» deyir. Boşanma ərəfəsində sual eynidir: əmlak kimin adınadırsa, onundurmu? Birgə əmlakın bölgüsü bu suala mənfi cavab verir — həlledici olan sənəddəki ad deyil, əmlakın nə vaxt və hansı vəsaitlə əldə edilməsidir.

Birgə əmlaka nə daxildir?

Ailə Məcəlləsinə görə nikah dövründə ər-arvadın əldə etdiyi əmlak, nikah müqaviləsi başqa rejim müəyyən etməyibsə, onların birgə mülkiyyətidir. Əmlakın kimin adına alınması, kimin adına qeydiyyata salınması və pulu hansı ər-arvadın ödəməsi burada rol oynamır. Birgə əmlaka bunlar daxildir:

• ər-arvaddan hər birinin əmək, sahibkarlıq və əqli fəaliyyətindən əldə etdiyi gəlirlər;
• pensiya, müavinət və xüsusi təyinatı olmayan digər pul ödənişləri;
• ümumi gəlir hesabına alınmış mənzil, həyət evi, torpaq sahəsi, avtomobil, məişət texnikası;
• bank əmanətləri, qiymətli kağızlar, şirkətlərin nizamnamə kapitalındakı paylar;
• nikah dövründə əldə edilmiş digər əmlak.

Bu hüquq gəlir gətirməyən ər-arvada da şamil olunur. Nikah dövründə ev təsərrüfatı ilə məşğul olan, uşaqlara qulluq edən və ya başqa üzrlü səbəbdən müstəqil qazancı olmayan ər-arvad ümumi əmlakda digəri ilə bərabər hüquqa malikdir. On il evdə uşaq böyüdən qadını «sən bir qəpik də qazanmamısan» iradı ilə əmlakdan məhrum etmək olmaz.

Bu qaydalar VVADQ orqanında qeydiyyata alınmış nikaha aiddir. Yalnız dini kəbinlə birgə yaşayış dövründə alınan əmlak ər-arvadın birgə mülkiyyəti sayılmır; belə vəziyyətdə hansı yolların qaldığını qeydiyyatsız nikahın hüquqi nəticələri yazısında izah etmişik.

Nə bölünmür: hər birinin şəxsi əmlakı

Qanun şəxsi əmlakın dairəsini də dəqiq müəyyən edir. Bölgüyə aşağıdakılar düşmür:

• nikaha daxil olanadək ər-arvaddan hər birinə məxsus olan əmlak;
• nikah dövründə hədiyyə kimi, vərəsəlik qaydasında və ya digər əvəzsiz əqdlə alınmış əmlak;
• ümumi vəsaitlə alınsa da, fərdi istifadə əşyaları — paltar, ayaqqabı və s.; zinət və digər qiymətli əşyalar bu istisnaya daxil deyil;
• yalnız uşaqların ehtiyacları üçün alınmış əşyalar — paltar, məktəb ləvazimatı, musiqi aləti; onlar kompensasiyasız olaraq uşaqlarla yaşayan valideynə verilir;
• ümumi vəsaitdən ortaq azyaşlı uşaqların adına qoyulmuş əmanətlər — onlar uşaqlara məxsus sayılır.

Şəxsi pulla alınan yeni əmlak da şəxsi olaraq qalır. Nikahdan əvvəlki mənzilini satıb həmin pulla nikah dövründə başqa mənzil alan ər-arvad bunu sənədlərlə — satış müqaviləsi, bank köçürmələri, tarixlərin üst-üstə düşməsi — sübut etsə, yeni mənzil bölgüyə düşmür. Sübut yükü «bu mənim şəxsi əmlakımdır» deyən tərəfin üzərindədir.

Şəxsi əmlak nə vaxt birgə əmlak sayılır?

Mübahisələrin xeyli hissəsi bir istisnanın üstündə qurulur. Nikah dövründə ümumi vəsait, digər ər-arvadın şəxsi vəsaiti və ya əməyi hesabına şəxsi əmlakın dəyərini əhəmiyyətli dərəcədə artıran qoyuluşlar edilibsə, məhkəmə həmin əmlakı birgə mülkiyyət kimi tanıya bilər. Söhbət əsaslı təmirdən, yenidənqurmadan, ikinci mərtəbənin tikilməsindən gedir.

Kosmetik təmir, yeni pərdə və ya mebel bunun üçün kifayət deyil. Məhkəmə əmlakın qoyuluşdan əvvəlki və sonrakı dəyərini müqayisə edir; bunun üçün adətən qiymətləndirmə ekspertizası təyin olunur. Ailənin illərlə kiminsə şəxsi mənzilində yaşaması isə təkbaşına həmin mənzili birgə əmlaka çevirmir.

Paylar həmişə yarıbayarıdırmı?

Bölgüdə ər-arvadın payları bərabər sayılır. Bu qaydadan iki yolla kənara çıxmaq olar.

Birincisi, nikah müqaviləsi: ər-arvad əmlakın ayrı-ayrılıqda və ya paylı mülkiyyətdə olacağını əvvəlcədən razılaşdıra bilər; müqavilənin imkanlarını və hüdudlarını nikah müqaviləsi yazısında izah etmişik. İkincisi, məhkəmə: hakim azyaşlı uşaqların mənafeyini və ya ər-arvaddan birinin diqqətəlayiq mənafeyini nəzərə alaraq bərabərlikdən kənara çıxa bilər. Tipik əsaslar — tərəflərdən biri üzrsüz səbəbdən illərlə işləməyib, yaxud ümumi pulu qumara və ailənin mənafeyinə zidd digər məqsədlərə xərcləyib.

Borclar da bölgüyə düşür. Ailənin ehtiyacları üçün götürülmüş ümumi borclar ər-arvada verilmiş paylara mütənasib bölünür. Ər-arvaddan birinin yalnız öz şəxsi ehtiyacı üçün götürdüyü borc isə onun özündə qalır.

Bölgü necə aparılır: razılaşma və ya məhkəmə

Birgə əmlakı nikah dövründə də, boşanmadan sonra da bölmək olar. Ər-arvad razılaşırsa, bölgü barədə yazılı saziş bağlaya bilər; daşınmaz əmlak üzrə sazişi notariusda rəsmiləşdirmək və hüququ qeydiyyata aldırmaq gələcək mübahisələrin qarşısını alır. Razılıq yoxdursa, bölgü məhkəmədə aparılır; tələbi nikahın pozulması haqqında iddia ilə birlikdə də qaldırmaq olar.

Məhkəməyə hazırlıq:

1. Əmlakın siyahısını tərtib edin: nə, nə vaxt, neçəyə və kimin adına alınıb.
2. Sübut toplayın: daşınmaz əmlak çıxarışı, alqı-satqı müqaviləsi, avtomobilin qeydiyyat şəhadətnaməsi, bank çıxarışları.
3. Hər əşyanın bazar dəyərini müəyyən edin; mübahisə olarsa, qiymətləndirmə ekspertizası tələb edin.
4. İlkin mediasiya sessiyasında iştirak edin — ailə mübahisələrində bu, ümumi qayda olaraq məcburidir.
5. İddia ərizəsində hansı əmlakın kimə verilməsini və kompensasiyanın məbləğini konkret göstərin.
6. Qarşı tərəfin əmlakı satacağından ehtiyat edirsinizsə, iddianın təmini qaydasında əmlaka həbs qoyulmasını xahiş edin.

Məhkəmə hansı əşyanın kimə veriləcəyini müəyyən edir. Birinə payından artıq dəyərdə əmlak düşərsə, digərinə pul kompensasiyası təyin olunur. Boşandıqdan sonra bölgü tələbinin də qanunla müəyyən edilmiş iddia müddəti var; onun həddini və başlanğıcını e-qanun.az-da Ailə Məcəlləsinin mətnindən yoxlayın və məsələni illərlə təxirə salmayın.

Mübahisəli hallar

Toyda taxılan qızıllar

Nişanda və ya toyda gəlinə bağışlanan zinət əşyaları ona edilmiş hədiyyədir və onun şəxsi əmlakıdır. Nikah dövründə ailə büdcəsindən alınmış qızıl isə, qadın onu təkbaşına taxsa da, birgə əmlakdır. Mübahisəni sübut həll edir: toy videosu, qohumların ifadəsi, zərgərlik mağazasının qəbzi.

İpoteka ilə alınmış mənzil

Nikah dövründə kreditlə alınmış mənzil birgə əmlakdır, kredit borcunun qalığı isə ümumi borc kimi bölüşdürülür. İlkin ödənişi nikahdan əvvəlki şəxsi pulunuzla etmisinizsə, bunu sənədlə göstərib həmin hissənin bölgüdə nəzərə alınmasını tələb edə bilərsiniz.

Özəlləşdirilmiş mənzil

Dövlət mənzili özəlləşdiriləndə o, özəlləşdirmədə iştirak edən bütün ailə üzvlərinin, o cümlədən uşaqların ümumi mülkiyyətinə keçir. Belə mənzil yalnız ər-arvad arasında yarıbayarı bölünmür — hər iştirakçının payı nəzərə alınır.

Ayrı yaşadığınız dövr

Nikah formal olaraq davam etsə də, ailə münasibətləri faktiki kəsildikdən sonra ər-arvaddan hər birinin əldə etdiyi əmlakı məhkəmə onun şəxsi mülkiyyəti hesab edə bilər. Ayrılığın başlandığı tarixi şahid ifadəsi, kirayə müqaviləsi və yazışmalarla təsdiqləmək lazımdır.

Həyat nümunəsi

Rəşad və Günel on iki il nikahda olub, iki uşaqları var. Nikah dövründə 120 000 manata mənzil (Rəşadın adına) və 24 000 manata avtomobil alıblar, Rəşadın hesabında 6 000 manat əmanət var; Günelə anasından miras qalan bağ evi isə bölgüyə düşmür. Bölünən əmlak 150 000 manatdır, hər birinin payı 75 000 manat. Uşaqlar anası ilə qaldığı üçün məhkəmə mənzili Günelə, avtomobili və əmanəti Rəşada verir. Günelə payından 45 000 manat artıq əmlak düşdüyündən o, Rəşada 45 000 manat kompensasiya ödəyir və hər iki tərəfin payı 75 000 manata bərabərləşir.

Tez-tez verilən suallar

İşləməyən həyat yoldaşının əmlakda payı varmı?

Bəli. Ev təsərrüfatı ilə məşğul olan, uşaqlara qulluq edən və ya üzrlü səbəbdən gəliri olmayan ər-arvad birgə əmlakda digəri ilə bərabər hüquqa malikdir.

Nikahdan əvvəl alınmış mənzil boşanmada bölünürmü?

Xeyr, o, sahibinin şəxsi əmlakıdır. İstisna yalnız nikah dövründə ümumi vəsaitlə aparılmış əsaslı təmir və ya yenidənqurmanın mənzilin dəyərini əhəmiyyətli dərəcədə artırdığı haldır.

Əmlakı bölmək üçün boşanmanı gözləmək lazımdırmı?

Xeyr. Birgə əmlak nikah dövründə də razılaşma və ya məhkəmə yolu ilə bölünə bilər. Boşandıqdan sonra bölünməmiş əmlak isə keçmiş ər-arvadın birgə mülkiyyəti olaraq qalır.

Ərin valideynlərinin adına alınmış ev bölünə bilərmi?

Rəsmən bu, üçüncü şəxsin mülkiyyətidir və birbaşa bölgüyə düşmür. Evin əslində ümumi pulla alındığını və valideynlərin adına yalnız görüntü üçün yazıldığını iddia edirsinizsə, əvvəlcə həmin əqdin etibarsızlığını sübut etməlisiniz — bu, çətin və ciddi sübut tələb edən yoldur.