Uşağın xaricə aparılması: ikinci valideynin razılığı, notarius və məhkəmə icazəsi

Yay tətilində övladınızı dənizə aparmaq istəyirsiniz, amma boşandığınız həyat yoldaşı telefonu açmır. Yaxud uşaq nənəsi ilə xaricdəki qohumlara qonaq gedəcək və sərhəddə hansı kağızın soruşulacağını bilmirsiniz. Uşağın xaricə aparılması üç sənədin üzərində qurulur: uşağın pasportu, ikinci valideynin notarial razılığı və razılıq alınmayanda məhkəmə qərarı.

Sərhəddə uşaqdan hansı sənədlər tələb olunur?

Hər bir uşağın öz etibarlı səyahət sənədi — adətən ümumvətəndaş pasportu — olmalıdır. Qalan sənədlər uşağın kiminlə səyahət etməsindən asılıdır.

Uşaqların ölkədən getməsi qaydası «Ölkədən getmək, ölkəyə gəlmək və pasportlar haqqında» Qanunla tənzimlənir, cari mətnini e-qanun.az-da oxuya bilərsiniz. Sənədləri sərhəd-buraxılış məntəqəsində Dövlət Sərhəd Xidmətinin əməkdaşı yoxlayır və razılıq olmadıqda uşaq buraxılmaya bilər.

İki praktik məsləhət. Uşağın soyadı onu müşayiət edən valideynin soyadından fərqlidirsə, doğum haqqında şəhadətnaməni də götürün — qohumluğu ən tez o sübut edir. Gedəcəyiniz ölkə də öz tələblərini qoya bilər: viza müraciətində çox vaxt ikinci valideynin razılığı və onun tərcüməsi istənilir.

Notarial razılıq: nə yazılmalı və harada təsdiqlənir

Razılığı ikinci valideyn notariusun yanında şəxsən imzalayır. Sərhəddə və xarici konsulluqda sual yaranmasın deyə mətndə bunlar olmalıdır:

• uşağın adı, soyadı, ata adı, doğum tarixi və pasport məlumatları;
• razılıq verən valideynin məlumatları;
• uşağı kimin müşayiət edəcəyi;
• gediləcək ölkə və ya ölkələr;
• səfərin tarixləri və ya razılığın qüvvədə olduğu dövr.

Razılıq bir səfər üçün də, müəyyən dövr ərzində bir neçə səfər üçün də verilə bilər. «Bütün ölkələrə, 18 yaşınadək» kimi geniş mətn rahat görünür, amma ikinci valideyn buna çətin razı olur. Konkret ölkə və tarixlər hər iki tərəf üçün daha az mübahisə yaradır.

İkinci valideyn xaricdədirsə, razılığı olduğu ölkədəki Azərbaycan səfirliyində və ya konsulluğunda təsdiqlədə bilər. Yerli notariusun təsdiqlədiyi sənəd üçün isə ölkədən asılı olaraq apostil və ya konsul leqallaşdırması, üstəlik Azərbaycan dilinə notarial tərcümə lazım ola bilər. Hansının lazım olduğunu apostil ilə konsul leqallaşdırmasının fərqi yazısında ətraflı izah etmişik.

Kimin razılığı tələb olunmur?

Razılıq valideynlik hüququndan irəli gəlir. Valideynin bu hüququ yoxdursa və ya o, hüququnu həyata keçirə bilmirsə, razılığın yerinə sənəd təqdim olunur:

• digər valideyn vəfat edibsə — ölüm haqqında şəhadətnamə;
• valideynlik hüququndan məhrum edilibsə — məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş qətnaməsi;
• məhkəmə onu fəaliyyət qabiliyyətsiz, xəbərsiz itkin düşmüş və ya ölmüş elan edibsə — həmin məhkəmə qərarı;
• atalıq müəyyən edilməyibsə — bunu təsdiq edən VVADQ sənədi.

Ən çox yayılmış yanlış fikir budur: «ata aliment ödəmir, uşaqla görüşmür, deməli, onun razılığı lazım deyil». Boşanma da, aliment borcu da, illərlə əlaqənin olmaması da valideynlik hüququnu öz-özünə ləğv etmir. Bu hüquqdan yalnız məhkəmə məhrum edə bilər; məhrumetmənin şərtlərini valideynlik hüququndan məhrumetmə ilə məhdudlaşdırmanın fərqi yazısında oxuya bilərsiniz.

Razılıq verilmirsə: məhkəmə icazəsi

Ailə Məcəlləsinə görə valideynlərin hüquq və vəzifələri bərabərdir, uşaqla bağlı məsələləri onlar qarşılıqlı razılıqla həll edirlər. Razılaşma alınmırsa, mübahisəni məhkəmə həll edir.

Addım-addım

1. Səfərin məqsədini təsdiqləyən sənədləri toplayın: klinikanın dəvəti, idman federasiyasının məktubu, təhsil proqramına qəbul məktubu, qayıdış bileti, oteldə yer sifarişi.
2. Digər valideynə yazılı müraciət edin. Onun imtinası və ya cavabsız qalması məhkəmədə sübut olacaq.
3. Ailə mübahisələrinin çoxunda məhkəməyə qədər ilkin mediasiya məcburidir. Bu tələbin sizin iddiaya şamil olunub-olunmadığını əvvəlcədən dəqiqləşdirin.
4. İddia ərizəsini, bir qayda olaraq, razılıq verməyən valideynin yaşayış yeri üzrə rayon (şəhər) məhkəməsinə verin. Tələbi konkret yazın: hansı ölkəyə, hansı tarixlərdə, kimin müşayiəti ilə. Hazır mətni uşağın ölkədən çıxışına icazə haqqında iddia ərizəsi nümunəsi yazısında tapa bilərsiniz.
5. Məhkəmə işə qəyyumluq və himayə orqanını cəlb edir və onun rəyini dinləyir. 10 yaşına çatmış uşağın fikri də nəzərə alınır.
6. Qanuni qüvvəyə minmiş qətnamə sərhəddə ikinci valideynin razılığını əvəz edir.

Məhkəmə nəyə baxır?

Hakim valideynlərdən birinin tərəfini tutmur — uşağın mənafeyini ölçür. Həlledici suallar adətən bunlardır: səfər uşağa nə verir, nə qədər çəkir, geri qayıdışa hansı təminat var və ikinci valideynin etirazı nəyə əsaslanır.

Məqsədi sənədlə təsdiqlənmiş qısamüddətli səfər — müalicə, yarış, məktəb proqramı — üçün icazə almaq daha asandır. «İstədiyim ölkəyə, istədiyim vaxt, 18 yaşınadək» tələbi isə ikinci valideynin hüquqlarını faktiki heçə endirir, ona görə məhkəmə buna ehtiyatla yanaşır. Uşağın daimi yaşamaq üçün xaricə köçürülməsi ayrıca və daha ağır mübahisədir: orada söhbət səfərdən yox, uşağın yaşayış yerindən gedir.

Etirazın özü də yoxlanılır. «Uşağı geri qaytarmayacaq» qorxusu faktlarla — xaricdə iş müqaviləsi, mənzilin satılması, məktəbdən sənədlərin götürülməsi — dəstəklənirsə, məhkəmə onu ciddi qəbul edir. Heç nə ilə əsaslandırılmayan «istəmirəm» isə adətən kifayət etmir.

Uşaq razılıqsız aparılıbsa

Uşaq razılıq olmadan xaricə aparılıb və ya razılaşdırılmış vaxtda qaytarılmırsa, ləngimək olmaz. Yazışmaları, bilet məlumatlarını, razılığın surətini saxlayın və uşağın harada olduğu barədə bildiyiniz hər şeyi qeyd edin.

Uşağın aparıldığı dövlətlə Azərbaycan arasında bu sahədə beynəlxalq müqavilə tətbiq olunursa — məsələn, uşaqların beynəlxalq qaçırılmasının mülki aspektləri haqqında 1980-ci il Haaqa Konvensiyası — uşağın qaytarılması xüsusi, sürətləndirilmiş qaydada tələb edilə bilər. Burada vaxt həlledicidir: uşaq yeni ölkədə nə qədər uzun qalsa, qaytarılmaya etiraz üçün bir o qədər çox əsas yaranır.

İki həyat nümunəsi

Razılıq başqa ölkədən. Nərgiz boşandıqdan sonra 8 yaşlı oğlu ilə Bakıda yaşayır, keçmiş əri Rəşad isə Sankt-Peterburqda işləyir. Nərgiz oğlunu 10 günlük istirahətə Gürcüstana aparmaq istəyir, Rəşad etiraz etmir. O, Rusiyada notariusun yanında razılıq ərizəsi imzalayıb sənədi göndərir. Azərbaycan və Rusiya 1993-cü il Minsk Konvensiyasının iştirakçıları olduğundan sənədə apostil tələb olunmur — Bakıda yalnız notarial tərcümə edilir.

Məhkəmə icazəsi. Kamalə 12 yaşlı qızı Aysunu məktəb qrupu ilə Almaniyada 14 günlük mübadilə proqramına göndərmək istəyir. Qızın atası 3 ildir ailə ilə əlaqə saxlamır, yazılı müraciətə cavab vermir. Kamalə iddia ərizəsinə məktəbin dəvətini, proqramın təsvirini, qayıdış biletinin sifarişini və ataya göndərdiyi məktubun poçt qəbzini əlavə edir. Qəyyumluq orqanı səfərin uşağın xeyrinə olduğunu bildirir, Aysu da getmək istədiyini deyir. Məhkəmə konkret proqram və tarixlər üçün icazə verir: Kamalə öz razılığını notariusda rəsmiləşdirir, atanın razılığını isə qətnamə əvəz edir.

Tez-tez verilən suallar

Boşanmışıq, uşaq mənimlə yaşayır. Yenə də atanın razılığı lazımdırmı?

Bəli. Boşanma valideynlik hüquqlarına xitam vermir, uşağın kiminlə yaşaması da bu hüquqları dəyişmir. Ata razılıq vermirsə, icazə məhkəmə qaydasında alınır.

Razılıq nə qədər müddətə keçərlidir?

Müddət razılığın mətnində göstərilir. O, bir səfər üçün də, müəyyən dövr ərzində bir neçə səfər üçün də verilə bilər; sərhəddə razılığın səfər tarixlərini əhatə edib-etmədiyinə baxılır.

17 yaşlı uşaq xaricə tək gedə bilərmi?

Bir qayda olaraq, 18 yaşınadək şəxs yetkinlik yaşına çatmamış sayılır və ona valideynlərin notarial razılığı lazımdır. Təyyarə ilə uçursa, aviaşirkətin müşayiətsiz azyaşlılar üçün şərtlərini də əvvəlcədən öyrənin.

Ata xaricdə yaşayır. Razılığı necə rəsmiləşdirə bilər?

Olduğu ölkədəki Azərbaycan səfirliyində və ya konsulluğunda, yaxud yerli notariusda. İkinci halda ölkədən asılı olaraq apostil və ya konsul leqallaşdırması, həmçinin Azərbaycan dilinə notarial tərcümə tələb oluna bilər.

Məhkəmə icazəsi hər səfər üçün ayrıca alınmalıdırmı?

Bu, qətnamənin mətnindən asılıdır. Məhkəmə icazəni konkret səfər üçün də, müəyyən dövr üçün də verə bilər, ona görə tələbi iddia ərizəsində dəqiq yazmaq vacibdir.