Nikahın pozulması ilə etibarsız sayılmasının fərqi

Evlilikdən iki il sonra Aynur təsadüfən öyrənir ki, əri xaricdə qeydiyyata alınmış əvvəlki nikahını heç vaxt pozmayıb. İlk fikri boşanmaqdır, amma hüquqşünas başqa yol təklif edir: nikahın etibarsız sayılması. Hər iki yol bu ailəyə son qoyur, lakin nəticələri əmlakdan soyada qədər fərqlidir.

Fərq haradan başlayır?

Nikahın pozulması qanuni bağlanmış, amma davam etməyən ailəyə son qoyur. Qeydiyyat zamanı hər şey qaydasında olub, sadəcə münasibətlər dağılıb. Ona görə nikah pozulanadək keçən illər hüquqi baxımdan tam dəyərlidir: həmin dövrdə alınan əmlak birgə mülkiyyətdir, ər-arvadın hüquq və vəzifələri qüvvədə olub.

Boşanma iki yolla aparılır. Ər-arvad razıdırsa və ümumi azyaşlı uşaqları yoxdursa, nikah VVADQ orqanında pozulur; qanunda göstərilən bir neçə istisna halı çıxmaqla, qalan hallarda boşanma məhkəmədə aparılır. Hər iki prosedurun təfərrüatını boşanma qaydası yazısında izah etmişik.

Etibarsızlıq başqa suala cavab verir: nikah ümumiyyətlə qanuna uyğun bağlanıbmı? Qeydiyyat zamanı qanunun tələbi pozulubsa, məhkəmə nikahı etibarsız sayır və bu qərar geriyə qüvvə ilə işləyir. Nikah qeydiyyat günündən tərəflər üçün heç bir hüquq və vəzifə yaratmamış hesab olunur.

Nikah hansı hallarda etibarsız sayılır?

Etibarsızlığın bütün əsasları nikahın bağlandığı ana aiddir. Sonradan baş verən hadisələr — xəyanət, ayrı yaşamaq, xarakter uyğunsuzluğu — boşanma üçün səbəb ola bilər, etibarsızlıq üçün isə yox. Praktikada ən çox bu hallara rast gəlinir:

• tərəflərdən biri nikah bağlanarkən başqa qeydiyyatlı nikahda olub;
• ər-arvad yaxın qohumdur (valideyn və övlad, baba-nənə və nəvə, bacı və qardaş), yaxud övladlığa götürən və övladlığa götürülən şəxsdir;
• tərəflərdən biri məhkəmə tərəfindən fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilib;
• nikah tərəflərdən birinin könüllü razılığı olmadan, məcburiyyət və ya hədə ilə bağlanıb;
• tərəflərdən biri qanunla müəyyən edilmiş nikah yaşına çatmayıb;
• nikah uydurmadır: tərəflər və ya onlardan biri ailə qurmaq niyyəti olmadan, məsələn, yalnız mənzildə qeydiyyata düşmək üçün nikaha daxil olub.

Əsasların tam siyahısını e-qanun.az-da Ailə Məcəlləsinin mətnindən yoxlaya bilərsiniz. İddianı adətən hüququ həmin nikahla pozulmuş ər-arvad qaldırır; qanunda göstərilən hallarda bu hüquq prokurora, qəyyumluq və himayə orqanına, əvvəlki pozulmamış nikahdakı həyat yoldaşına da məxsusdur.

Nikahı etibarsız saymaq yalnız məhkəmənin səlahiyyətidir. VVADQ orqanı pozuntu açıq-aydın görünsə belə, bunu öz qərarı ilə edə bilməz.

Boşanma və etibarsızlıq: müqayisə cədvəli

İki institutu ayıran əsas xətt zamandır. Boşanma «bundan sonra» deyir, etibarsızlıq isə «heç vaxt». Cədvəldəki qalan fərqlərin hamısı bu xəttin nəticəsidir.

Vicdanlı ər-arvad: qanun kimi qoruyur?

Geriyə qüvvənin günahsız tərəf üçün təhlükəli üzü var: nikah heç olmayıbsa, deməli, nə birgə əmlak, nə də saxlanma hüququ var. Qanun bu ədalətsizliyin qarşısını «vicdanlı ər-arvad» anlayışı ilə alır. Vicdanlı tərəf nikaha mane olan hal barədə bilməyən və hüquqları həmin nikahla pozulmuş şəxsdir.

Məhkəmə vicdanlı tərəfin xeyrinə:

• nikah dövründə birlikdə əldə edilmiş əmlakı Ailə Məcəlləsinin qaydaları ilə, yəni birgə əmlakın bölgüsü prinsipləri üzrə bölə bilər;
• ona digər tərəfdən saxlanma üçün vəsait almaq hüququnu tanıya bilər;
• nikah müqaviləsini tam və ya qismən qüvvədə saxlaya bilər;
• vurulmuş maddi və mənəvi zərərin ödənilməsini digər tərəfin üzərinə qoya bilər;
• ona nikahda götürdüyü soyadı saxlamağa icazə verə bilər.

Qanunu pozan tərəf bu güzəştlərdən istifadə edə bilmir: saxlanma, zərərin ödənilməsi və nikah soyadını saxlamaq hüququ ona tanınmır. Məhkəmə Ailə Məcəlləsinin bölgü qaydasını tətbiq etməyibsə, eləcə də hər iki tərəf pozuntudan xəbərdar olubsa, birlikdə alınmış əmlak Mülki Məcəllənin paylı mülkiyyət qaydaları ilə, hər tərəfin real töhfəsinə görə bölünür.

Nikah nə vaxt etibarsız sayıla bilməz?

Məhkəmə etibarsızlıq iddiasını avtomatik təmin etmir. İşə baxılan vaxt nikaha mane olan hal aradan qalxıbsa — məsələn, nikah yaşına çatmamış tərəf artıq həmin yaşa çatıbsa — məhkəmə nikahı etibarlı saya bilər. Uydurma nikah da tərəflər sonradan həqiqətən ailə qurubsa, etibarsız sayılmır.

Boşanmadan sonra etibarsızlıq tələb etmək imkanı ümumi qayda olaraq bağlanır. İstisna ən ağır pozuntulardır: ər-arvadın yaxın qohum olması və tərəflərdən birinin qeydiyyat anında başqa pozulmamış nikahda olması. Bu hallarda nikah pozulduqdan sonra da etibarsız sayıla bilər.

Eyni ailə, iki yol: nümunə

Aynur və Fərid 2023-cü ildə nikaha daxil olub, bir qızları var. 2025-ci ildə Aynur Fəridin xaricdə qeydiyyata alınmış və pozulmamış nikahı olduğunu öyrənir və nikahın etibarsız sayılması barədə iddia qaldırır. Məhkəmə onu vicdanlı tərəf kimi tanıyır: nikah qeydiyyat günündən etibarsız sayılır, amma nikah dövründə alınmış 90 000 manatlıq mənzil Ailə Məcəlləsinin qaydası ilə yarıbayarı bölünür və Aynurun 45 000 manatlıq payı qorunur. Fəriddən Aynurun xeyrinə mənəvi zərərin ödənilməsi tutulur, Aynur isə nikah soyadını saxlayır.

Qızın hüquqları dəyişmir: Fərid onun atası olaraq qalır və aliment ödəməyə borcludur. Aynur boşanma yolunu seçsəydi, əmlak yenə bölünərdi, amma Fəridin qanunu pozması məhkəmə aktında təsbit edilməz, mənəvi zərər tələbi isə bu iddianın mövzusu olmazdı.

Tez-tez verilən suallar

Xəyanət nikahın etibarsız sayılması üçün əsasdırmı?

Xeyr. Etibarsızlıq yalnız nikah bağlanarkən mövcud olan pozuntulara əsaslanır. Xəyanət boşanma üçün səbəb ola bilər, nikahı isə etibarsız etmir.

Əvvəl dini kəbin kəsdirmiş şəxsin qeydiyyatlı nikahı etibarsızdırmı?

Xeyr. Qanun yalnız dövlət qaydasında qeydiyyata alınmış nikahı tanıyır: Azərbaycanda VVADQ orqanında, xaricdə isə həmin ölkənin qanununa uyğun bağlanmış nikahı. Dini kəbin belə nikah deyil və yeni nikaha hüquqi maneə yaratmır; onun nəticələrini qeydiyyatsız nikahın hüquqi nəticələri yazısında izah etmişik.

Etibarsız sayılmış nikahdan doğulan uşağın hüquqları azalırmı?

Xeyr. Etibarsızlıq uşaqların hüquqlarına təsir etmir: onlar hər iki valideynə münasibətdə — aliment, vərəsəlik, ünsiyyət — nikahda doğulmuş uşaqlarla eyni hüquqlara malikdir.

Boşanma prosesi gedərkən etibarsızlıq tələb etmək olarmı?

Bəli. Tərəflərdən biri boşanma iddiası qaldırıbsa, digəri nikahın etibarsız sayılması barədə qarşılıqlı iddia verə bilər. Etibarsızlıq təsdiqlənsə, pozulası nikah qalmır.