Atalığın müəyyən edilməsi: könüllü və məhkəmə qaydası, DNT ekspertizası

Aytənin oğlu Murad doğulanda uşağın atası Samir VVADQ-a getməyi «sonra rəsmiləşdirərik» deyə təxirə saldı. İndi Murad üç yaşındadır, Samir isə uşağı tanımır və aliment ödəmir. Belə vəziyyətdə atalığın müəyyən edilməsi uşağın digər hüquqlarının açarıdır: onsuz nə aliment, nə də miras tələb etmək mümkündür.

Atalıq nə vaxt ayrıca müəyyən edilməlidir?

Valideynlər qeydiyyatlı nikahdadırsa, heç bir ayrıca prosedur lazım deyil. Ananın əri uşağın atası hesab olunur və doğum qeydiyyatında nikah haqqında şəhadətnamə əsasında yazılır. Hüquqşünaslar bunu atalıq prezumpsiyası adlandırır. Bu qayda boşanmadan sonra da müəyyən müddət işləyir: nikah pozulduqdan, etibarsız sayıldıqdan və ya ər vəfat etdikdən sonra qanunun müəyyən etdiyi müddət ərzində doğulan uşaq, əksi sübut olunmayınca, ananın keçmiş ərindən sayılır.

Valideynlər nikahda deyilsə, vəziyyət tamam başqadır. Bura birgə yaşayan, amma nikahı qeydiyyata almayan cütlüklər, dini kəbinlə yaşayanlar və qısa münasibətdən doğulan uşaqlar daxildir. Qanun belə hallarda kişini avtomatik ata saymır; qeydiyyatsız birgə yaşayışın digər nəticələrini dini nikahın hüquqi nəticələri yazısında izah etmişik.

Atalıq müəyyən edilməyibsə, doğum qeydiyyatında atanın adı ya boş qalır, ya da ananın ərizəsi ilə yalnız formal olaraq yazılır. Formal qeyd kişiyə heç bir hüquq və vəzifə yaratmır. Ondan aliment tutmaq və ya onun əmlakını miras almaq üçün əvvəlcə atalığı qanuni yolla təsdiqləmək lazımdır.

Könüllü yol: VVADQ orqanına birgə ərizə

Ən sadə və ən az xərcli yol budur. Uşağın atası və anası VVADQ orqanına birlikdə müraciət edib atalığın müəyyən edilməsi haqqında birgə ərizə verir. Bunu doğum qeydiyyatı zamanı etmək rahatdır, amma sonradan — bir ay, beş il sonra — da mümkündür. Ərizə əsasında atalıq qeydə alınır və uşağın doğum haqqında qeydinə atanın məlumatları daxil edilir.

Üç xüsusi halı bilmək lazımdır:

• Uşaq hələ doğulmayıb. Doğuşdan sonra birgə ərizə vermək mümkün olmayacaqsa və ya çətinləşəcəksə — məsələn, ata uzun müddətə xaricə və ya hərbi xidmətə gedir — valideynlər ərizəni hamiləlik dövründə verə bilər, qeyd isə uşaq doğulduqdan sonra aparılır.
• Ana ərizə verə bilmir. Ana vəfat edibsə, fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilibsə, yaşayış yeri məlum deyilsə və ya valideynlik hüququndan məhrum edilibsə, atalıq atanın ərizəsi ilə, qəyyumluq və himayə orqanının razılığı ilə müəyyən edilir. Razılıq verilmədikdə məsələni məhkəmə həll edir.
• Övlad yetkindir. Yetkinlik yaşına çatmış şəxs barəsində atalıq yalnız onun öz razılığı ilə müəyyən edilə bilər.

Ərizəyə hər iki valideynin şəxsiyyət vəsiqəsi, uşaq artıq qeydiyyata alınıbsa, doğum haqqında şəhadətnaməsi əlavə olunur. Rüsumun tutulub-tutulmadığını və məbləğini müraciət etdiyiniz VVADQ orqanından dəqiqləşdirin.

Məhkəmə yolu: kim iddia qaldıra bilər?

Könüllü razılıq yoxdursa, atalıq məhkəmədə müəyyən edilir. İddia qaldırmaq hüququ bu şəxslərə məxsusdur:

1. uşağın anası;
2. ata — ana birgə ərizə verməkdən imtina edirsə;
3. uşağın qəyyumu və ya himayəçisi;
4. uşağı öz himayəsində saxlayan şəxs, məsələn, nənə;
5. yetkinlik yaşına çatmış övladın özü.

İddia rayon (şəhər) məhkəməsinə verilir. Aliment tələbi ilə birlikdə qaldırılan atalıq iddiasını cavabdehin deyil, öz yaşayış yeriniz üzrə məhkəməyə də vermək olar. Ərizədə uşağın hansı münasibətdən doğulduğunu, cavabdehin atalığını hansı faktların təsdiqlədiyini göstərin və genetik ekspertizanın təyin edilməsini ayrıca xahiş edin.

Qanun sübutların dairəsini məhdudlaşdırmır: məhkəmə uşağın məhz həmin şəxsdən olduğunu etibarlı şəkildə təsdiqləyən istənilən sübutu nəzərə alır.

DNT ekspertizası: necə aparılır və imtina nə ilə nəticələnir?

Praktikada atalıq işlərinin taleyini genetik ekspertiza həll edir. Məhkəmə tərəfin vəsatəti ilə ekspertiza təyin edir, ekspertin qarşısına sualları qoyur və işi dövlət məhkəmə ekspertizası müəssisəsinə göndərir. Nümunə olaraq adətən ağız boşluğundan yaxma götürülür — ağrısız, bir neçə dəqiqəlik prosedurdur. Nümunələr uşaqdan, ehtimal edilən atadan və əksər hallarda anadan alınır.

Ekspertiza xərci adətən ilkin olaraq onu xahiş edən tərəfin üzərinə düşür, məbləği isə ekspertiza müəssisəsi müəyyən edir. İddia təmin olunarsa, məhkəmə xərcləri bir qayda olaraq uduzan tərəfin üzərinə qoyulur.

Özəl laboratoriyada etdirilmiş test işə yazılı sübut kimi əlavə oluna bilər, amma məhkəmə ekspertizasını əvəz etmir. Orada nümunənin kimdən götürüldüyü yoxlanılmayıb, laborant isə yalan rəyə görə məsuliyyət barədə xəbərdar edilməyib.

Ən çox verilən sual: cavabdeh ekspertizadan imtina etsə, nə olur? Heç kəsi zorla nümunə verməyə məcbur etmək olmaz. Lakin məhkəmə ekspertizadan yayınmanı işdəki digər sübutlarla birlikdə qiymətləndirir. Cavabdeh həm uşağın ondan olmadığını deyir, həm də bunu yoxlamağa imkan vermirsə, bu davranış adətən onun əleyhinə işləyir.

Atalıq müəyyən ediləndən sonra nə dəyişir?

Birgə ərizə qeydə alındıqdan və ya məhkəmə qətnaməsi qanuni qüvvəyə mindikdən sonra kişi hüquqi baxımdan uşağın atası olur. Qətnamə əsasında VVADQ orqanı doğum haqqında qeydə dəyişiklik edir və yeni doğum şəhadətnaməsi verilir. Bu andan uşaq nikahda doğulmuş uşaqla eyni hüquqlara malikdir:

• Aliment. Rəsmi qazancdan bir uşağa 1/4, iki uşağa 1/3, üç və daha çox uşağa 1/2 tutulur; qazanc yoxdursa, sabit məbləğ təyin olunur, 2026-cı ildə praktiki oriyentir 260 manatdır. Hesablama qaydasını aliment məbləği yazısında izah etmişik.
• Vərəsəlik. Uşaq atanın birinci növbə vərəsəsi olur, ata da uşağın.
• Ata adı və soyad. Ata adı atanın adına uyğun yazılır, soyad isə valideynlərin razılığı ilə müəyyən edilir.
• Ünsiyyət. Ata uşaqla görüşmək və tərbiyəsində iştirak etmək hüququ qazanır.

Ananın nəzərə alması gərəkən tərəf də var. Atalıq təsdiqləndikdən sonra ata valideynlik hüquqlarını tam həcmdə əldə edir: uşağı xaricə aparmaq, soyadını dəyişmək kimi məsələlərdə artıq onun razılığı lazım olacaq.

Doğum qeydində ata kimi yazılmış şəxs həmişə bioloji ata olmur. Belə qeyd yalnız məhkəmə qaydasında mübahisələndirilə bilər; iddianı ata kimi qeydə alınmış şəxs, ana, özünü uşağın bioloji atası hesab edən kişi və yetkinlik yaşına çatmış övlad qaldıra bilər. Həlledici sübut burada da genetik ekspertizadır.

Həyat nümunəsi

Aytən və Samir iki il birlikdə yaşayıb, nikahı qeydiyyata almayıblar. Ayrılıqdan sonra Samir oğlu Muradın ondan olduğunu inkar etdi. Aytən atalığın müəyyən edilməsi və aliment tutulması barədə iddia qaldırdı, sübut kimi Samirin «oğlumuz necədir» yazdığı mesajları, doğum evindən birgə fotoları və uşaq ləvazimatı üçün etdiyi köçürmələri təqdim etdi. Məhkəmə DNT ekspertizası təyin etdi, Samir isə iki dəfə üzrsüz səbəbdən nümunə verməyə gəlmədi. Hakim yayınmanı digər sübutlarla birlikdə qiymətləndirərək atalığı müəyyən etdi və Samirin 1200 manatlıq rəsmi maaşından 1/4 — ayda 300 manat aliment təyin etdi; aliment iddianın verildiyi gündən hesablanır.

Tez-tez verilən suallar

Atalıq iddiası üçün son müddət varmı?

Uşaq azyaşlı olduğu müddətdə iddia istənilən vaxt qaldırıla bilər. Yetkinlik yaşına çatdıqdan sonra övlad özü müraciət edə bilər, könüllü qaydada isə onun barəsində atalıq yalnız öz razılığı ilə müəyyən edilir.

Ana razı deyil, ata uşağı öz adına tanıtdıra bilərmi?

Bəli. Ana birgə ərizə verməkdən imtina edirsə, ata özü məhkəməyə iddia qaldıra bilər. Ekspertiza atalığı təsdiqləsə, məhkəmə ananın razılığı olmadan qərar çıxarır.

Ehtimal edilən ata vəfat edibsə, nə etməli?

Kişi sağlığında uşağı öz övladı kimi tanıyıbsa, bu fakt xüsusi icraat qaydasında məhkəmədə müəyyən edilir. Genetik ekspertiza üçün onun valideynlərindən və ya digər övladlarından nümunə götürülə bilər, amma bunun üçün onların razılığı lazımdır.

Atalıq müəyyən ediləndə uşağın soyadı avtomatik dəyişirmi?

Xeyr. Soyad valideynlərin razılığı ilə müəyyən edilir; razılıq olmadıqda mübahisə uşağın mənafeyi nəzərə alınmaqla həll olunur.