Bəraət hökmü ilə cinayət işinə xitamın fərqi

Rəşad iki il dələduzluqda ittiham olunur və sonda məhkəmə onu tam təmizə çıxarır. Qonşusunun işinə isə müstəntiq «müddət keçib» deyərək xitam verib. Hər ikisi eyni cümləni deyir — «işim bağlandı», amma hüquqi nəticələr tamam fərqlidir: bəraət hökmü ilə cinayət işinə xitam arasındakı sərhəd kompensasiya hüququnu, reputasiyanı və imtahandakı düzgün cavabı müəyyən edir.

Bəraət hökmü: məhkəmə təqsirsizliyi təsdiq edir

Bəraət hökmü məhkəmə baxışının yekun aktıdır. Məhkəmə sübutları araşdırır, tərəfləri dinləyir və müşavirə otağında belə nəticəyə gəlir ki, şəxs təqsirli deyil. Bunun üç klassik əsası var:

1. cinayət hadisəsi olmayıb — məsələn, «oğurlanmış» əşya sonradan sahibinin evində tapılıb;
2. əməldə cinayət tərkibi yoxdur — hadisə baş verib, amma cinayət deyil, məsələn, mülki borc mübahisəsidir;
3. təqsirləndirilən şəxsin cinayətin törədilməsində iştirakı sübuta yetirilməyib.

Üçüncü əsas praktikada ən çox rast gəlinənidir. Konstitusiyanın 63-cü maddəsi təqsirsizlik prezumpsiyasını təsbit edir: aradan qaldırıla bilməyən şübhələr təqsirləndirilən şəxsin xeyrinə həll olunur. İttiham sübut edə bilmirsə, məhkəmə «bəlkə də o edib» deyə məhkum edə bilməz. Həbsdə olan şəxs bəraət hökmü elan olunan kimi məhkəmə zalında azad edilir.

Cinayət işinə xitam: iki növ əsas

Xitam məhkəmə baxışına qədər də mümkündür. Məhkəməyədək mərhələdə bu qərarı cinayət təqibi orqanı, məhkəmədə isə hakim qəbul edir. Əsasları iki qrupa bölmək lazımdır.

Bəraətverici əsaslar. Cinayət hadisəsi və ya əməldə cinayət tərkibi olmadıqda, həmçinin şəxsin iştirakı təsdiqlənmədikdə ona qarşı təqibə xitam verilir. Hüquqi nəticə bəraət hökmünə bərabərdir: şəxs reabilitasiya olunur.

Bəraətverici olmayan əsaslar. Amnistiya aktı, cinayət məsuliyyətinə cəlb etmə müddətinin bitməsi, xüsusi ittiham işində barışıq, zərərçəkmişlə barışığa görə məsuliyyətdən azadetmə, şəxsin ölümü (onun reabilitasiyası üçün icraatın davamı lazım olan hallar istisnadır). Bu əsaslarda təqsir məsələsi hökmlə həll olunmur: şəxs nə məhkum edilir, nə də bəraət alır.

Bəraət hökmü ilə xitam: müqayisə cədvəli

Son sətir çox vaxt çaşqınlıq yaradır. Hər iki halda şəxs məhkum sayılmır, çünki məhkumluq yalnız qanuni qüvvəyə minmiş ittiham hökmündən yaranır. Fərq reabilitasiyadadır: bəraət alan şəxs dövlətdən zərərin ödənilməsini tələb edə bilər, amnistiya ilə xitam alan isə yox.

Şəxs xitama etiraz edə bilərmi?

Bəli. Qanun təqsirləndirilən şəxsə imkan verir ki, amnistiya və ya cinayət məsuliyyətinə cəlb etmə müddətinin bitməsi kimi bəraətverici olmayan əsaslarla xitama razı olmasın. Belə etiraz olduqda icraat ümumi qaydada davam etdirilir və məhkəmə sübutları qiymətləndirərək bəraət hökmü çıxara bilər.

Bu yolun riski də var: təqsir sübuta yetirilərsə, ittiham hökmü çıxarıla bilər. Ona görə etiraz etməzdən əvvəl sübutların real gücünü soyuq başla qiymətləndirin. Məsuliyyətdən azadetmənin cəzadan azadetmədən necə fərqləndiyini cinayət məsuliyyətindən və cəzadan azad etmə yazısında izah etmişik.

Xitam qərarı ilə razı olmayan tərəf də müdafiəsiz deyil. Cinayət təqibi orqanının qərarından CPM-in 449-cu maddəsi ilə məhkəməyə şikayət vermək olar. Məhkəmənin xitam qərarından və bəraət hökmündən isə apellyasiya qaydasında şikayət və ya protest verilir.

İki həyat nümunəsi

Bəraət. Rəşad dostundan 6 000 manat borc alıb, qaytara bilmədiyi üçün ona qarşı dələduzluq ittihamı irəli sürülüb. Məhkəmədə məlum olur ki, Rəşad borcu aldığı vaxt işləyirdi, ilk 3 ayda 1 500 manat qaytarıb, sonra isə işini itirib. Aldatma niyyəti sübuta yetirilmir və məhkəmə əməldə cinayət tərkibi olmadığı üçün bəraət hökmü çıxarır. Borc mübahisəsi mülki qaydada həll olunacaq, Rəşad isə 4 ay ev dustaqlığında keçirdiyi müddətə görə zərərin ödənilməsini tələb edə bilər. Borcla dələduzluğun sərhədini borc qaytarmamaq nə vaxt dələduzluq olur yazısında ətraflı izah etmişik.

Müddətin keçməsi. Aysel illər əvvəl törədildiyi iddia olunan əmələ görə təqib olunur, müstəntiq isə cinayət məsuliyyətinə cəlb etmə müddəti bitdiyi üçün işə xitam verməyi təklif edir. Aysel özünü təqsirsiz sayır və razılıq vermir. İş məhkəməyə göndərilir, məhkəmə ittihamı sübut olunmamış hesab edərək bəraət hökmü çıxarır. Aysel xitama razı olsaydı, reabilitasiya hüququnu itirərdi.

Tez-tez verilən suallar

Bəraət hökmündən şikayət vermək olarmı?

Bəli. Dövlət ittihamçısı apellyasiya protesti, zərərçəkmiş isə apellyasiya şikayəti verə bilər. Yuxarı instansiya məhkəməsi bəraət hökmünü qanunsuz və ya əsassız hesab edərsə, onu ləğv edə bilər.

Bəraət alan şəxs hansı zərəri tələb edə bilər?

Reabilitasiya olunan şəxs itirilmiş qazancın, müsadirə olunmuş və ya götürülmüş əmlakın, hüquqi yardım xərclərinin və mənəvi zərərin ödənilməsini tələb edə bilər. Qaydanı reabilitasiya: bəraət alan şəxsin zərərinin ödənilməsi yazısında addım-addım izah etmişik.

Amnistiya ilə işə xitam verilibsə, məhkumluq qalırmı?

Xeyr. Məhkumluq yalnız qanuni qüvvəyə minmiş ittiham hökmü ilə yaranır. Amma bu cür xitam bəraət də deyil, ona görə reabilitasiya hüququ yaranmır.

Müstəntiqin xitam qərarından zərərçəkmiş şikayət edə bilərmi?

Bəli. Zərərçəkmiş cinayət təqibi orqanının qərarından CPM-in 449-cu maddəsi ilə məhkəməyə şikayət verə bilər. Şikayət təmin edilərsə, pozuntunun aradan qaldırılması cinayət təqibi orqanının vəzifəsinə çevrilir.