Amnistiya ilə əfvin fərqi: kim qəbul edir, kimə şamil olunur

Qardaşınız 4 il azadlıqdan məhrum edilib, bayram yaxınlaşdıqca ailədə eyni sual səslənir: «Amnistiya olacaq, yoxsa əfv üçün ərizə yazaq?» Bu iki anlayış gündəlik danışıqda bir-birinin yerinə işlədilir, halbuki onları müxtəlif orqanlar qəbul edir və müxtəlif şəxslərə şamil olunur. Amnistiya ilə əfvin fərqini bilmək həm məhkumun yaxınlarına, həm də imtahana hazırlaşan hüquqşünasa lazımdır.

Amnistiya nədir və onu kim elan edir?

Amnistiya humanizm prinsipinə əsaslanan kütləvi güzəşt aktıdır. Konstitusiyaya görə amnistiya elan etmək Milli Məclisin səlahiyyətidir. Akt adətən əlamətdar tarixlə bağlı olur və qüvvəyə mindiyi günədək törədilmiş əməllərə şamil edilir: ertəsi gün törədilən cinayət artıq onun əhatəsinə düşmür.

Amnistiya aktında ad və soyad olmur. Parlament kateqoriyalar müəyyən edir: yetkinlik yaşına çatmayanlar, azyaşlı uşağı olan qadınlar, müəyyən yaşdan yuxarı şəxslər, böyük ictimai təhlükə törətməyən cinayətə görə məhkum edilənlər və s. Şəxs aktdakı şərtlərə uyğun gəlirsə, güzəşt ona şamil olunur, aktı tətbiq etmək isə dövlət orqanlarının vəzifəsidir.

Cinayət Məcəlləsinə görə amnistiya aktı ilə:

• cinayət törətmiş şəxs cinayət məsuliyyətindən azad edilə bilər;
• məhkum cəzadan azad edilə bilər;
• təyin edilmiş cəza azaldıla və ya daha yüngül cəza növü ilə əvəz edilə bilər;
• məhkum əlavə cəzadan azad edilə bilər;
• cəzasını çəkmiş şəxsin məhkumluğu götürülə bilər.

Siyahının birinci bəndi ilə qalanları arasında ciddi fərq var. Məsuliyyətdən azad edilən şəxs ümumiyyətlə məhkum olunmur, cəzadan azad edilən isə artıq məhkumdur. Bu iki institutun sərhədini cinayət məsuliyyətindən azad etmə ilə cəzadan azad etmənin fərqi yazısında ayrıca izah etmişik.

Əfv nədir və onu kim həyata keçirir?

Əfv Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətidir (Konstitusiyanın 109-cu maddəsi) və sərəncamla həyata keçirilir. Amnistiyadan fərqli olaraq əfv fərdi aktdır: sərəncama əlavə olunan siyahıda hər məhkumun soyadı, adı və atasının adı ayrıca göstərilir. Praktikada əfv sərəncamları çox vaxt bayram ərəfəsində imzalanır, lakin qanun onu hansısa tarixə bağlamır.

Əfv sərəncamı ilə məhkum cəzanın qalan hissəsini çəkməkdən azad edilə bilər, ona təyin edilmiş cəza azaldıla və ya daha yüngül növlə əvəz oluna bilər. Cəzasını artıq çəkmiş şəxsin məhkumluğu da əfv yolu ilə götürülə bilər. Müraciətləri Prezident yanında fəaliyyət göstərən Əfv məsələləri üzrə Komissiya öyrənir və təkliflər hazırlayır, son qərarı isə dövlət başçısı verir.

Əfv hüquq deyil, mərhəmət aktıdır. Onu məhkəmə yolu ilə tələb etmək olmaz, rədd cavabından şikayət mexanizmi də yoxdur. Məhkumun qanunla təminat altına alınmış yolları başqadır: məsələn, cəzanın qanunda göstərilən hissəsini çəkdikdən sonra şərti olaraq vaxtından əvvəl azad edilmə haqqında vəsatət (CM 76).

Amnistiya ilə əfvin fərqi: müqayisə cədvəli

Əsas fərq üç xətt üzrə keçir: aktı kim qəbul edir, kimə şamil olunur və prosesin hansı mərhələsində tətbiq edilir. Testlərdə sual da adətən bu üç meyardan birinə söykənir.

Amnistiya kimə şamil olunur və kimə olunmur?

Hər amnistiya aktının öz dairəsi var və onu yalnız aktın mətni müəyyən edir. Adətən güzəşt yetkinlik yaşına çatmayanlara, qadınlara, yaşlılara, əlilliyi olan şəxslərə, müharibə iştirakçılarına, eləcə də böyük ictimai təhlükə törətməyən və ya az ağır cinayətə görə məhkum edilənlərə tətbiq olunur. Ağır və xüsusilə ağır cinayətlərin çoxu, təhlükəli residiv və cəzaçəkmə rejimini qəsdən pozan məhkumlar isə çox vaxt istisnalar siyahısına düşür. Buna görə konkret aktın mətnini e-qanun.az-da oxumaq lazımdır: «keçən dəfə şamil olunmuşdu» arqumenti yeni akta aid deyil.

Aktı işin olduğu mərhələdən asılı olaraq müxtəlif orqanlar tətbiq edir. İş istintaqdadırsa, cinayət təqibinə təqib orqanı xitam verir. İş məhkəmədədirsə, məsələni məhkəmə həll edir. Şəxs artıq cəza çəkirsə, aktı cəzanın icrasını həyata keçirən orqanlar tətbiq edir.

Əfv üçün necə müraciət edilir?

Əfv ərizəsinin forması qanunla sərt qəliblənməyib, amma onun təsiri məzmunundan asılıdır. Praktikada ərizəni məhkumun özü, yaxınları və ya vəkili göndərir.

1. Hökmün qanuni qüvvəyə mindiyinə əmin olun: əfv məhkum edilmiş şəxsə aiddir.
2. Ərizəni Prezidentin adına yazın. Məhkumun soyadını, adını, atasının adını, doğum tarixini, hökmü çıxaran məhkəməni, hökmün tarixini, əməlin tövsif edildiyi maddəni, təyin edilmiş cəzanı və cəzanı çəkdiyi müəssisəni göstərin.
3. Humanizm üçün əsasları konkret yazın: törədilmiş əmələ görə peşmançılıq, ziyanın ödənilməsi, ailə vəziyyəti, səhhət, cəzaçəkmə dövründəki davranış.
4. Hər əsası sənədlə təsdiqləyin: zərərçəkmişin barışıq ərizəsi, ödəniş qəbzləri, uşaqların doğum şəhadətnamələri, tibbi arayışlar, xasiyyətnamə.
5. Ərizəni Prezident Administrasiyasına göndərin və surətini saxlayın.

Ümumi sözlərlə yazılmış ərizə, məsələn, sübutsuz qalan «ailəm çətin vəziyyətdədir» cümləsi, zəif görünür. Ödənilmiş ziyanın qəbzi və zərərçəkmişin heç bir iddiası olmadığı barədə yazılı ərizəsi isə müraciəti xeyli gücləndirir.

Amnistiya və əfv məhkumluğu silirmi?

Həmişə yox. Cəzanın bir hissəsini çəkdikdən sonra amnistiya və ya əfvlə azad edilən şəxsin məhkumluğu, akt və ya sərəncam onun götürülməsini açıq göstərmirsə, qalır. Məhkumluq isə ödənilənədək hüquqi nəticələr doğurur: yeni qəsdən cinayət residiv yarada bilər, bəzi vəzifələrə qəbul qapalı qalır, arayışda qeyd görünür.

Rəşad az ağır cinayətə görə 3 il azadlıqdan məhrum edilib. Cəzasının 1 ilini çəkəndən sonra qəbul olunan amnistiya aktı ona şamil olunur və o, cəzanın qalan hissəsindən azad edilir. Akt məhkumluğun götürülməsini nəzərdə tutmadığı üçün Rəşad məhkum sayılmaqda davam edir: onun məhkumluğu Cinayət Məcəlləsinin 83-cü maddəsindəki müddət keçəndən sonra ödəniləcək.

Günayın vəziyyəti fərqlidir. O, 2 il azadlıqdan məhrum edilib və cəzasını tam çəkib, lakin məhkumluğunun ödənilməsinə hələ vaxt var, arayışdakı qeyd isə iş axtarışında ona mane olur. Günay zərəri tam ödədiyini və azyaşlı övladını tək böyütdüyünü sənədlərlə göstərərək əfv ərizəsi verir. Sərəncamla onun məhkumluğu götürülür və o, məhkumluğu olmayan şəxs sayılır. Məhkumluğun ödənilmə müddətlərini məhkumluğun ödənilməsi və götürülməsi yazısında ətraflı izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Amnistiyaya düşmək üçün ərizə yazmaq lazımdırmı?

Xeyr. Aktı tətbiq etmək işə baxan və ya cəzanı icra edən orqanın vəzifəsidir. Şəxsin şərtlərə uyğun olduğu nəzərdən qaçıbsa, özü və ya müdafiəçisi bu barədə vəsatət verə bilər.

Əfv edilən şəxs zərəri ödəməkdən azad olurmu?

Xeyr. Əfv cəzaya aiddir, mülki öhdəliyə toxunmur. Məhkəmənin ziyanın ödənilməsi barədə qərarı icra olunmaqda davam edir.

İşi amnistiya ilə bağlanan şəxsin məhkumluğu olurmu?

Xeyr, çünki o, məhkum edilməyib. Lakin bu, bəraət də deyil: şəxs reabilitasiya olunmur və vurulmuş ziyana görə cavabdehlik qalır.

Əfv ərizəsi rədd edilsə, şikayət vermək olarmı?

Xeyr. Əfv Prezidentin mülahizəsinə əsaslanan mərhəmət aktıdır və məhkəmədə mübahisələndirilmir. Məhkum bundan asılı olmayaraq qanunun verdiyi digər imkanlardan, məsələn, şərti olaraq vaxtından əvvəl azad edilmədən istifadə edə bilər.