Şərti məhkumluq: sınaq müddətində qadağalar və real cəzaya çevrilmə

Hakim hökmü oxuyur: «2 il azadlıqdan məhrum etmə, şərti». Zalda hamı rahat nəfəs alır, amma bir neçə aydan sonra şərti məhkum başqa şəhərə köçür, çağırışlara gəlmir və birdən özünü yenidən məhkəmədə görür. Şərti məhkumluq azadlıq deyil, şərtlə verilmiş möhlətdir və şərtlərini bilmək lazımdır.

Şərti məhkumluq nədir və nə vaxt təyin olunur?

Cinayət Məcəlləsinin 70-ci maddəsində bu institut «şərti məhkum etmə» adlanır. Məhkəmə təqsirli hökm çıxarır və cəza təyin edir, məsələn, 3 il azadlıqdan məhrum etmə. Amma şəxsin cəzanı çəkmədən islah oluna biləcəyi qənaətinə gəlirsə, cəzanın şərti hesab edilməsini qərara alır.

Bu qənaət üçün məhkəmə cinayətin xarakterinə və ictimai təhlükəlilik dərəcəsinə, təqsirkarın şəxsiyyətinə, yüngülləşdirici və ağırlaşdırıcı hallara baxır. Praktikada ilk dəfə cinayət törətmə, zərərin ödənilməsi, səmimi peşmançılıq, himayədə azyaşlı uşaqların olması şansı artırır. Ağır nəticələr və əvvəlki məhkumluq isə azaldır. Hansı cəza növlərinin şərti təyin oluna biləcəyi Məcəllədə sadalanıb, əsas hal azadlıqdan məhrum etmədir.

Şərti məhkumluğu cəzanın bir hissəsini çəkdikdən sonra şərti olaraq vaxtından əvvəl azad etmə (CM 76) ilə qarışdırmayın. Orada şəxs artıq cəza çəkir, burada isə bir gün də olsun cəza çəkmir. Fərqləri şərti məhkum etmə ilə vaxtından əvvəl şərti azad etmənin fərqi yazısında müqayisə etmişik.

Sınaq müddəti və hökmdə qoyulan vəzifələr

Şərti məhkum edərkən məhkəmə sınaq müddəti təyin edir. Bu müddətdə şəxs davranışı ilə islah olunduğunu sübut etməlidir. Sınaq müddətinin minimum və maksimum həddi Məcəllədə təyin olunmuş cəzanın müddətindən asılı olaraq müəyyən edilib; dəqiq hədləri e-qanun.az-dakı CM 70-in mətnində yoxlayın.

Məhkəmə hökmdə şərti məhkuma konkret vəzifələr də qoya bilər. Ən çox rast gəlinənlər bunlardır:

• nəzarət orqanını xəbərdar etmədən yaşayış yerini dəyişməmək;
• müəyyən yerlərə, məsələn, gecə əyləncə məkanlarına getməmək;
• alkoqolizmdən və ya narkomaniyadan müalicə kursu keçmək;
• işə düzəlmək və ya təhsilini davam etdirmək;
• ailəsini maddi cəhətdən təmin etmək.

Siyahı qapalı deyil: məhkəmə islaha kömək edəcək başqa vəzifələr də müəyyən edə bilər. Hökmün surətini alan kimi bu hissəni diqqətlə oxuyun, çünki pozuntuya görə «bilmirdim» bəhanəsi qəbul olunmur.

Kim nəzarət edir və sınaq müddətində necə davranmalı?

Şərti məhkumların davranışına probasiya xidməti nəzarət edir, hərbi qulluqçulara münasibətdə isə hərbi hissənin komandanlığı. Nəzarətin necə qurulduğunu probasiya və elektron qolbaq yazısında ayrıca izah etmişik. Praktik qaydalar isə sadədir:

1. Hökm qanuni qüvvəyə minən kimi probasiya xidmətində qeydiyyata düşün və çağırış tarixlərini yazın.
2. Yaşayış və iş yerinin dəyişməsini əvvəlcədən, yazılı ərizə ilə bildirin.
3. Çağırışa gələ bilmirsinizsə, üzrlü səbəbi sənədlə — xəstəlik arayışı, ezamiyyət əmri — təsdiqləyin.
4. İctimai asayişə qarşı inzibati xətalardan, məsələn, xırda xuliqanlıqdan uzaq durun: onlar sınaq müddətinin uzadılmasına səbəb ola bilər.
5. Vəzifələrin icrasını göstərən sənədləri (iş yerindən arayış, müalicə sənədi) saxlayın.

Şərti cəza nə vaxt real cəzaya çevrilir?

Nəticə pozuntunun ağırlığından asılıdır. Qərarı həmişə məhkəmə verir, adətən probasiya xidmətinin təqdimatı əsasında. Şərti məhkum iclasda iştirak edib pozuntunun üzrlü səbəbini sübut etmək hüququna malikdir.

Qəsdən törədilmiş daha yüngül yeni cinayətlərdə ləğvin hansı halda məcburi, hansı halda məhkəmənin mülahizəsinə buraxıldığını CM 70-in qüvvədə olan mətnindən dəqiqləşdirin. Hər halda yeni cinayət şərti məhkumluq üçün ən təhlükəli ssenaridir.

İki həyat nümunəsi

Elvin: köçmək baha başa gəldi. Elvin 2 il azadlıqdan məhrum etməyə şərti məhkum edilib, sınaq müddəti 2 il müəyyən olunub, hökmdə yaşayış yerini xəbərsiz dəyişməmək vəzifəsi var. 8 ay sonra o, heç kimə demədən başqa şəhərə köçüb və iki çağırışa gəlməyib. Probasiya xidməti bunu nəzarətdən yayınma kimi qiymətləndirib, məhkəmə şərti məhkumluğu ləğv edib. Elvin 2 illik cəzanı tam çəkməli olub, sınaqda keçən 8 ay hesablanmayıb.

Günay: məhkumluq vaxtından əvvəl götürüldü. Günay 1 il 6 ay azadlıqdan məhrum etməyə şərti məhkum edilib, sınaq müddəti 2 il təyin olunub. O, bütün çağırışlara vaxtında gəlib, işləyib və zərərçəkmişə 3 000 manat ödəyib. Sınaq müddətinin 1 il 2 ayı keçəndə probasiya xidməti təqdimat verib, məhkəmə şərti məhkumluğu ləğv edib və məhkumluğu götürüb. Bundan sonra Günay dövlət qulluğu müsabiqəsinə məhkumluğu olmayan şəxs kimi qatılıb.

Sınaq müddəti bitəndə nə olur?

Sınaq müddəti pozuntusuz başa çatanda heç bir əlavə qərar lazım deyil: məhkumluq ödənilmiş sayılır. Ödənilmiş məhkumluq heç bir hüquqi nəticə doğurmur. «Təmiz arayış» məsələsini məhkumluğun ödənilməsi və götürülməsi yazısında ayrıca açmışıq.

Müddət bitənədək isə şəxs məhkum sayılır. Dövlət qulluğuna qəbul kimi qüvvədə olan məhkumluğun olmamasını tələb edən hallarda bu, ciddi maneədir. Nümunəvi davranan şəxs üçün çıxış yolu Günayın nümunəsindəki erkən ləğv mexanizmidir: sınaq müddətinin qanunda göstərilən hissəsi keçdikdən sonra məhkəmə şərti məhkumluğu ləğv edib məhkumluğu götürə bilər.

Tez-tez verilən suallar

Şərti məhkumun məhkumluğu olurmu?

Bəli. Hökm təqsirli hökmdür və sınaq müddəti ərzində şəxs məhkum sayılır. Müddət pozuntusuz bitəndə məhkumluq öz-özünə ödənilmiş hesab olunur.

Sınaq müddətində xaricə getmək olarmı?

Bu, hökmdəki vəzifələrdən və nəzarət qaydalarından asılıdır. Səfərdən əvvəl probasiya xidmətinə yazılı müraciət edin və cavab alın ki, səfər nəzarətdən yayınma kimi qiymətləndirilməsin.

Əlavə cəza da şərti olurmu?

Xeyr. Hökmdə əsas cəza ilə yanaşı əlavə cəza, məsələn, müəyyən fəaliyyətlə məşğul olma hüququndan məhrumetmə təyin olunubsa, o, real icra edilir.

Sınaq müddəti uzadıla bilərmi?

Bəli. Şərti məhkum vəzifələrdən yayınırsa və ya inzibati xəta törədirsə, məhkəmə nəzarət orqanının təqdimatı ilə sınaq müddətini uzada və əlavə vəzifə qoya bilər. Uzatmanın həddini CM 70-in mətnində yoxlayın.