Cinayətlərin məcmusu, residiv və təkrar törətmə

Hökmdə «cinayətlərin məcmusu» yazılıb, prokuror çıxışında «residiv» deyir, test sualı isə «təkrar törətmə»ni soruşur. Üçü də bir şəxsin birdən çox cinayətindən danışır, amma hüquqi nəticələri fərqlidir: biri tövsifi dəyişir, digəri cəzaların birləşdirilməsini tələb edir, üçüncüsü cəzanı ağırlaşdırır.

Üç institut, bir sual: neçə cinayət var?

Şəxs birdən çox əməl törədəndə əvvəlcə bir sual həll olunur: bu, həqiqətən bir neçə cinayətdir, yoxsa vahid cinayət? Vahid niyyətlə, eyni mənbədən hissə-hissə törədilən eyni tipli əməllər bir cinayət sayılır. Bu, davam edən cinayətdir və onu davam edən və uzanan cinayətin fərqi yazısında izah etmişik.

Cinayətlər həqiqətən bir neçədirsə, Cinayət Məcəlləsinin Ümumi hissəsi üç institut təklif edir: təkrar, məcmu və residiv. Onları ayıran əsas meyar əvvəlki məhkumluqdur: onun olub-olmaması və yeni cinayət anında hələ qüvvədə qalması.

Təkrar törətmə: eyni maddə, iki və daha çox cinayət

Təkrar dedikdə Xüsusi hissənin eyni maddəsində və ya maddənin eyni hissəsində nəzərdə tutulmuş iki və ya daha çox cinayətin törədilməsi başa düşülür. Müxtəlif maddələrdəki cinayətlər yalnız qanunda xüsusi göstərildikdə təkrar sayılır. Əvvəlki məhkumluq burada şərt deyil.

Təkrarın iki məhdudiyyəti var. Əvvəlki cinayətə görə şəxs qanuni əsasla məsuliyyətdən azad edilibsə və ya məhkumluğu ödənilib, yaxud götürülübsə, yeni cinayət təkrar sayılmır. Üstəlik, təkrar yalnız Xüsusi hissənin maddəsində ağırlaşdırıcı əlamət kimi göstərildikdə daha ağır cəzaya səbəb olur.

Cinayətlərin məcmusu: hökmdən əvvəl törədilən bir neçə cinayət

Məcmuda şəxs iki və ya daha çox cinayət törədir və onların heç birinə görə hələ məhkum olunmayıb. Hər cinayət Xüsusi hissənin müvafiq maddəsi ilə ayrıca tövsif olunur, sonra yekun cəza təyin edilir.

Məcmunun iki növü var. Real məcmuda şəxs ayrı-ayrı əməllərlə müxtəlif cinayətlər törədir. İdeal məcmuda isə bir əməl iki və daha çox cinayət tərkibinin əlamətlərini əhatə edir: məsələn, bir partlayış həm insan ölümünə, həm də başqasının əmlakının məhvinə səbəb olur. Bu iki növün sərhədini ideal və real məcmunun fərqi yazısında ayrıca təhlil etmişik.

Yekun cəza daha ağır cəzanın daha yüngül cəzanı udması və ya cəzaların qismən, yaxud tam toplanması yolu ilə müəyyən edilir. Üsulun seçimi məcmuya daxil olan cinayətlərin kateqoriyasından asılıdır, yekun cəzanın yuxarı həddi isə qanunla məhdudlaşdırılır. Konkret hədləri e-qanun.az-da Cinayət Məcəlləsinin məcmu üzrə cəza təyininə dair maddəsindən yoxlayın.

Kamran mağazadan telefon oğurlayır, 3 gün sonra isə tanışını aldadıb ondan 2000 manat alır. Hər iki əməl üzrə hələ hökm yoxdur, cinayətlər müxtəlif maddələrdədir: bu, oğurluq və dələduzluğun real məcmusudur. Məhkəmə hər birinə ayrıca cəza təyin edəcək, sonra onları birləşdirəcək. Kamran hər iki dəfə oğurluq etsəydi, eyni maddə üzrə iki cinayət təkrar törətmə kimi qiymətləndiriləcəkdi.

Məcmunu hökmlərin məcmusu ilə qarışdırmayın. Şəxs hökm çıxarıldıqdan sonra, cəzanı tam çəkməmiş yeni cinayət törədirsə, yeni cəzaya əvvəlki cəzanın çəkilməmiş hissəsi birləşdirilir.

Residiv: məhkumluqdan sonra yeni qəsdən cinayət

Residiv qəsdən cinayətə görə məhkumluğu olan şəxsin yenidən qəsdən cinayət törətməsidir. İki şərt həlledicidir: hər iki cinayət qəsdən olmalı və əvvəlki məhkumluq yeni cinayət anında ödənilməmiş və götürülməmiş olmalıdır. Ehtiyatsızlıqdan törədilən cinayətlər residiv yaratmır.

Qanun residivin üç növünü fərqləndirir: residiv, təhlükəli residiv və xüsusilə təhlükəli residiv. Növ əvvəlki və yeni cinayətlərin kateqoriyasından və əvvəlki məhkumluqların sayından asılıdır. Residiv cəzanı ağırlaşdıran hallardandır, ağır növləri isə cəzanın çəkildiyi müəssisənin rejiminə də təsir edir.

Rauf az ağır cinayətə görə 2 il azadlıqdan məhrum edilib. Cəzasını çəkib çıxandan 1 il sonra yenidən qəsdən cinayət törədir. Belə məhkumluq cəzanın çəkilib qurtarmasından 2 il keçdikdə ödənilir (CM 83), deməli, hələ qüvvədədir: residiv var. Rauf yeni əməli azadlığa çıxandan 2 il keçəndən sonra törətsəydi, residiv olmazdı. Məhkumluğun ödənilməsi qaydalarını məhkumluğun ödənilməsi və götürülməsi yazısında izah etmişik.

Təkrar, məcmu və residiv: müqayisə cədvəli

Tez-tez verilən suallar

Ödənilmiş məhkumluq residivə səbəb olurmu?

Xeyr. Ödənilmiş və ya götürülmüş məhkumluq hüquqi nəticələrini itirir. Məsələn, böyük ictimai təhlükə törətməyən və ya az ağır cinayətə görə azadlıqdan məhrum edilmiş şəxsin məhkumluğu cəzanı çəkib qurtardığı gündən 2 il keçdikdə ödənilmiş sayılır.

Cinayətlərdən biri ehtiyatsızlıqdan törədilibsə, məcmu olurmu?

Bəli. Məcmu üçün təqsirin forması həlledici deyil: qəsdən və ehtiyatsızlıqdan törədilən cinayətlər birlikdə məcmu yarada bilər. Residiv isə yalnız qəsdən cinayətlərlə mümkündür.

Bir əməl iki maddəyə düşürsə, şəxs iki dəfə cəzalandırılırmı?

Bu, ideal məcmudur: əməl hər iki maddə ilə tövsif olunur, yekun cəza isə məcmu qaydası ilə bir dəfə təyin edilir. Əməl ümumi və xüsusi normanın hər ikisinə uyğun gəlirsə, məcmu yoxdur və yalnız xüsusi norma tətbiq olunur.