Cinayətlərin ideal və real məcmusunun fərqi

Hökmdə iki maddə yazılıb, müdafiəçi isə etiraz edir: «Müvəkkilim cəmi bir dəfə od vurub, niyə iki cinayətə görə cavab verir?» Bu sualın cavabı ideal və real məcmu arasındakı fərqdədir. Tövsif mövzusunda vəkillik və hakimlik testlərinin çaşdırıcı suallarının bir qismi də buradan çıxır.

Cinayətlərin məcmusu nədir?

Cinayət Məcəlləsinin 17-ci maddəsi məcmunun iki formasını tanıyır. Birincisində şəxs bir neçə ayrı cinayət törədir və onların heç birinə görə məhkum olunmayıb. İkincisində bir hərəkət (hərəkətsizlik) iki və ya daha çox maddədə nəzərdə tutulmuş cinayətlərin əlamətlərini özündə birləşdirir. Nəzəriyyədə birincisi real, ikincisi ideal məcmu adlanır.

Hər iki formada şərt eynidir: hər əməl ayrıca cinayət tərkibi yaratmalı və şəxsi ona görə məsuliyyətə cəlb etmək mümkün olmalıdır. Məsuliyyətə cəlb etmə müddəti keçmiş və ya şəxsin, məsələn, barışığa görə məsuliyyətdən azad edildiyi əməl məcmuya daxil edilmir.

İdeal məcmu: bir hərəkət, iki tərkib

İdeal məcmuda əməl birdir, amma o, bir neçə obyektə zərər vurur. Maddələrin heç biri baş verənin hamısını tək əhatə etmir, ona görə hər ikisi birlikdə tətbiq olunur. Cinayətlər eyni anda törənir, təqsir formaları isə fərqli ola bilər: nəticələrdən birinə qəsd, digərinə ehtiyatsızlıq.

Tofiq torpaq mübahisəsinə görə qonşusundan qisas almaq istəyir. Gecə, qonşunun evdə yatdığını bilə-bilə, evə benzin töküb od vurur. Qonşu yanğında ölür, ev tamamilə yanır, ziyan 85 min manatdır. Hərəkət birdir, amma iki obyektə — insan həyatına və başqasının mülkiyyətinə — qəsd edilib. Əməl həm qəsdən adam öldürmə (CM 120), həm də başqasının əmlakını yandırmaqla qəsdən məhv etmə kimi tövsif olunur.

Tofiqin qonşunun ölümünü arzu edib-etməməsi nəticəni dəyişmir: ölüm məqsəd idisə, qəsd birbaşa, ona şüurlu surətdə yol verilibsə, dolayıdır. Hər iki halda bu, qəsdən adam öldürmədir; sərhədi birbaşa və dolayı qəsdin fərqi yazısında izah etmişik.

Real məcmu: bir neçə müstəqil əməl

Real məcmuda şəxs bir neçə ayrı hərəkət edir və hər biri öz tərkibini yaradır. Əməllər arasında aylar da keçə bilər, bir neçə dəqiqə də: quldurluq edib izi itirmək üçün zərərçəkmişi öldürən şəxs yarım saat ərzində iki hərəkətlə iki cinayət törədir. Həlledici meyar vaxt deyil, hərəkətlərin sayıdır.

Səbinə mağazada kassirdir. Martda ona etibar edilmiş kassadan 3000 manat mənimsəyir, iyunda isə qonşusuna «xaricdə iş tapacağam» deyib 1500 manatını alır və telefonunu söndürür. Birinci əməl mənimsəmə (CM 179), ikincisi dələduzluqdur (CM 178). Heç birinə görə hökm yoxdur, deməli, real məcmu var və hər əmələ öz maddəsi ilə qiymət veriləcək.

Eyni maddənin eyni hissəsi ilə nəzərdə tutulan əməlin bir neçə dəfə törədilməsi isə ayrıca anlayışla — cinayətlərin təkrar törədilməsi ilə (CM 16) bağlıdır. Bu sərhədi cinayətlərin məcmusu, residiv və təkrar törətmə yazısında ayrıca izah etmişik.

İdeal və real məcmu: müqayisə cədvəli

Cəza necə təyin olunur?

Qanun cəza təyin edərkən ideal və real məcmunu fərqləndirmir. Məcəllənin 66-cı maddəsinə görə məhkəmə əvvəlcə hər cinayətə ayrıca cəza təyin edir, sonra yekun cəzanı müəyyən edir. Cinayətlərin hamısı böyük ictimai təhlükə törətməyən və ya az ağırdırsa, ağır cəza yüngülünü uda bilər, yaxud cəzalar tam və ya qismən toplanır. Məcmuya ağır və ya xüsusilə ağır cinayət daxildirsə, yalnız toplama mümkündür.

Tofiqin işində məcmuya qəsdən adam öldürmə daxildir, ona görə cəzalar toplanacaq. «Bir hərəkət etmişəm, bir cəza almalıyam» arqumenti qanunda dayaq tapmır.

Məcmu nə vaxt yoxdur?

Əməlin iki maddəyə uyğun görünməsi hələ ideal məcmu demək deyil. Maddələrdən biri baş verəni tam əhatə edirsə, normaların rəqabəti yaranır və yalnız bir maddə tətbiq olunur. Üç tipik hal var:

1. Ümumi və xüsusi norma. Xüsusi norma tətbiq olunur. Ananın yeni doğulmuş uşağını öldürməsi qəsdən adam öldürmənin xüsusi növüdür və yalnız öz maddəsi ilə tövsif olunur.
2. Hissə və bütöv. Qəsdən adam öldürmə zamanı vurulan bıçaq yaraları ayrıca sağlamlığa zərər kimi tövsif olunmur: onlar ölümə aparan əməlin hissəsidir.
3. Vahid mürəkkəb cinayət. Davam edən və uzanan cinayət bir neçə epizoddan və ya uzun sürən vəziyyətdən ibarət olsa da, bir cinayətdir və məcmu yaratmır. Fərqini davam edən və uzanan cinayət yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

İdeal məcmuda cəza daha yüngül olurmu?

Xeyr, qanun buna görə güzəşt nəzərdə tutmur. Udma üsulu yalnız bütün cinayətlər böyük ictimai təhlükə törətməyən və ya az ağır olduqda mümkündür və bu, məcmunun növündən asılı deyil.

İdeal məcmuda cinayətlərdən biri ehtiyatsız ola bilərmi?

Bəli. Düşməninə atəş açan şəxsin gülləsi onu öldürüb yaxınlıqdakı yoldan keçəni də ağır yaralayırsa və şəxs bu nəticəni görməli və görə biləcəyi halda qabaqcadan görməyibsə, qəsdən adam öldürmə ilə ehtiyatsızlıqdan sağlamlığa ağır zərər vurma ideal məcmu təşkil edir.

Cinayətə cəhd məcmuya daxil ola bilərmi?

Bəli. Dələduzluq edib sonra oğurluğa cəhd edən şəxsin əməlləri real məcmu təşkil edir. Cəhd CM-in 29-cu maddəsinə istinadla tövsif olunur.

Hökmdən sonra törədilən cinayət məcmu yaradırmı?

Xeyr. Məcmu yalnız heç birinə görə məhkum olunmadığı cinayətlər arasında yaranır. Hökm çıxdıqdan sonra, cəza tam çəkilənədək yeni cinayət törədilibsə, yekun cəza hökmlərin məcmusu qaydası ilə (CM 67) təyin olunur.