Davam edən və uzanan cinayətin fərqi

Kamal tapdığı tapançanı 7 ildir evində saxlayır və «bu, 2019-da olub, çoxdan müddət keçib» deyə düşünür. Anbardan hər həftə bir-iki kisə sement aparan fəhlə isə hər epizodu «xırda şey» sayır. Hər iki yanlış təsəvvürün kökü eynidir: uzanan cinayət də, davam edən cinayət də bir anda bitmir və xırda əməllərə parçalanmır.

Niyə hər ikisi bir cinayət sayılır?

Cinayət hüququ nəzəriyyəsi bir neçə əməldən və ya uzun bir müddətdən ibarət bəzi əməlləri vahid cinayət kimi qiymətləndirir. Onları cinayətlərin çoxluğundan — ideal və real məcmudan, təkrardan, residivdən — ayırmaq vacibdir: vahid cinayət bir maddə ilə tövsif olunur və ona bir cəza təyin edilir.

Uzanan və davam edən cinayət vahid cinayətin iki tipik növüdür. Terminologiya dərsliklərdə həmişə eyni deyil, ona görə adla yanaşı quruluşu da yadda saxlayın: bir əməl və fasiləsiz vəziyyət — uzanan, bir neçə eyniyyətli epizod — davam edən cinayət.

Uzanan cinayət: bir əməl, fasiləsiz vəziyyət

Uzanan cinayət hərəkət və ya hərəkətsizliklə başlayır, sonra şəxs qanunun ona qoyduğu vəzifəni uzun müddət, fasiləsiz pozur. Tipik nümunələr: odlu silahı qanunsuz saxlama, alimentdən qərəzli yayınma, hərbi qulluqçunun fərariliyi, insanı qanunsuz azadlıqdan məhrum etmə. Alimentdən yayınmanın hansı nəticələrə səbəb olduğunu aliment ödəməyənin məsuliyyəti yazısında izah etmişik.

Burada iki anı qarışdırmaq olmaz. Tərkib ilk gündən bitmiş sayılır: silahı qanunsuz saxlamağa başlayan şəxs artıq bitmiş cinayət törədib. Amma cinayət faktiki olaraq davam edir və yalnız iki yolla başa çatır: ya şəxs özü onu dayandırır (silahı təhvil verir, alimenti ödəməyə başlayır), ya da buna mane olan hadisə baş verir — silah aşkarlanır, şəxs tutulur və ya könüllü gəlir. Vəzifə özü aradan qalxanda da uzanan cinayət sona çatır: məsələn, uşaq 18 yaşına çatanda aliment vəzifəsi bitir.

Kamal tapançanı 2019-cu ildə tapıb və o vaxtdan qanunsuz olaraq evində saxlayır. 2026-cı ilin mayında axtarış zamanı silah aşkarlanıb götürülür. Cinayət 2019-da başlayıb, amma 7 il boyunca hər gün davam edib və may ayında başa çatıb. Məsuliyyətə cəlb etmə müddəti də həmin gündən hesablanır, ona görə «çoxdan olub» arqumenti işləmir.

Davam edən cinayət: bir niyyət, bir neçə epizod

Davam edən cinayət bir neçə eyniyyətli əməldən ibarətdir və onların hər biri ayrıca götürüldükdə müstəqil cinayət kimi görünə bilər. Epizodları vahid cinayətə çevirən əlamətlər bunlardır:

1. əməllər eyniyyətlidir və eyni obyektə yönəlib;
2. şəxsin vahid niyyəti və ümumi məqsədi var, hər epizod eyni planın hissəsidir;
3. əməllər çox vaxt eyni mənbədən, eyni üsulla və qısa fasilələrlə törədilir.

Rəşad tikinti şirkətində fəhlədir və evini təmir etmək üçün lazım olan materialı şirkətin anbarından çıxarmağı qərara alır. 5 ay ərzində hər həftə 2 kisə sement, bir neçə boru və kafel aparır, ümumi dəyər 4800 manat olur. Epizodların hər biri ayrıca oğurluq deyil: bu, vahid davam edən oğurluqdur (CM 177). Ziyanın ölçüsü bütün epizodların cəmi ilə müəyyən olunur və tövsifi məhz bu cəm dəyişə bilər.

Niyyət hər dəfə yenidən yaranırsa, mənzərə dəyişir. Rəşad 3 ayrı mənzilə 3 ayrı vaxtda girib hər dəfə yeni fürsətdən istifadə edirsə, bu, davam edən cinayət deyil, ayrı-ayrı cinayətlərdir.

Uzanan və davam edən cinayət: müqayisə cədvəli

Başa çatma anı niyə vacibdir?

Hər iki növdə əsas hüquqi nəticələr başlanğıca yox, başa çatma anına bağlanır:

• Məsuliyyətə cəlb etmə müddəti cinayətin başa çatdığı gündən hesablanır.
• Tətbiq olunan qanun. Təcrübədə üstünlük təşkil edən yanaşmaya görə, cinayət yeni qanun qüvvəyə mindikdən sonra da davam edibsə, başa çatdığı anda qüvvədə olan qanun tətbiq edilir, hətta o, daha sərt olsa belə. Ümumi qaydanı cinayət qanununun geriyə qüvvəsi yazısında izah etmişik.
• Amnistiya adətən yalnız aktın qüvvəyə minməsinədək başa çatmış cinayətlərə şamil olunur; dəqiq şərt hər amnistiya aktının öz mətnində göstərilir.

Tez-tez verilən suallar

Aliment ödəməmək hansı növə aiddir?

Alimentdən qərəzli yayınma uzanan cinayətin klassik nümunəsidir. Vəzifə hər gün pozulur və cinayət ödəniş bərpa olunana, şəxs aşkarlanana və ya aliment vəzifəsi sona çatana qədər davam edir.

Uzanan cinayəti könüllü dayandırmaq məsuliyyəti aradan qaldırırmı?

Bir qayda olaraq, xeyr: tərkib ilk gündən bitmiş sayılır. Könüllü dayandırma cinayətin başa çatma anını müəyyən edir və cəza təyin edilərkən nəzərə alına bilər. Bəzi maddələrin qeydlərində belə davranış məsuliyyətdən azadetmə əsası kimi göstərilə bilər, ona görə konkret maddənin mətnini yoxlayın.

Epizodlar arasında nə qədər fasilə ola bilər?

Qanun konkret müddət müəyyən etmir. Həlledici olan fasilənin uzunluğu deyil, epizodların vahid niyyətlə bağlı olub-olmamasıdır. Fasilə uzandıqca vahid niyyəti sübut etmək çətinləşir.