Cinayət qanununun geriyə qüvvəsi: hansı norma yüngülləşdirici sayılır

Məhkum 3 ildir cəza çəkir və xəbər tutur ki, məhkum olunduğu maddənin sanksiyası yüngülləşdirilib. Sual təbiidir: yeni qanun ona da şamil olunurmu, yoxsa yalnız bundan sonra törədilən əməllərə? Cavab cinayət qanununun geriyə qüvvəsi qaydasındadır.

Əsas qayda: əməlin törədildiyi vaxtın qanunu

Cinayət Məcəlləsinin 9-cu maddəsinə görə əməlin cinayət olub-olmaması və cəzalandırılması onun törədildiyi vaxt qüvvədə olan qanunla müəyyən edilir. Törədilmə vaxtı hərəkətin (hərəkətsizliyin) həyata keçirildiyi andır, nəticənin nə vaxt baş verməsindən asılı olmayaraq. Martda bıçaqlanan zərərçəkmiş mayda xəstəxanada ölübsə, törədilmə vaxtı martdır.

Uzanan və davam edən cinayətlər isə başa çatdıqları ana qədər törədilməkdə davam edir. Bunun praktik nəticələrini davam edən və uzanan cinayətin fərqi yazısında izah etmişik.

CM 10 kimlərə şamil olunur?

10-cu maddə əsas qaydadan istisnadır və yalnız şəxsin xeyrinə işləyir. Yüngül qanun əvvəl törədilmiş əməllərə görə üç qrupa şamil olunur: işi hələ baxılmamış şəxslərə, cəza çəkən məhkumlara və cəzasını çəkib qurtarmış, lakin məhkumluğu hələ ödənilməmiş şəxslərə. Cəza çəkən şəxsin cəzası yeni sanksiyanın həddini aşırsa, həmin həddə qədər azaldılmalıdır.

Eyni prinsipi Konstitusiya da təsbit edir: hüquqi məsuliyyəti aradan qaldıran və ya yüngülləşdirən qanunlar geriyə qüvvəyə malikdir, məsuliyyət yaradan və ya onu ağırlaşdıran qanunlar isə yox.

Hansı norma yüngülləşdirici sayılır?

Qanun şəxsin vəziyyətini başqa şəkildə yaxşılaşdıran normaları da əhatə edir, yəni siyahı qapalı deyil. Nəzəriyyə və təcrübə aşağıdakı halları birmənalı olaraq şəxsin xeyrinə sayır:

1. Dekriminallaşdırma — əməl cinayət olmaqdan çıxır. Döymə 2012-ci ildə Cinayət Məcəlləsindən çıxarılaraq inzibati xətaya çevrilib; nəticələrini döymənin inzibati xəta kimi məsuliyyəti yazısında izah etmişik.
2. Sanksiyanın yüngülləşdirilməsi — cəzanın yuxarı və ya aşağı həddi azaldılır, sanksiyaya daha yüngül alternativ cəza əlavə edilir, ağır cəza növü və ya məcburi əlavə cəza çıxarılır.
3. Tövsifin yumşaldılması — ağırlaşdırıcı əlamət ləğv edilir və ya məbləğ həddi qaldırılır, əməl daha yüngül hissəyə keçir.
4. Kateqoriyanın dəyişməsi — qəsdən törədilən cinayətin sanksiyasında yuxarı hədd 7 ilə enirsə, o, ağır yox, az ağır cinayət sayılır. Bu, məhkumluğun ödənilməsinə də təsir edir: az ağır cinayətə görə azadlıqdan məhrum edilmiş şəxsin məhkumluğu cəzanı çəkib qurtardığı gündən 2 il keçdikdə ödənilir (CM 83). Ətraflı: məhkumluğun ödənilməsi və götürülməsi.
5. Yeni azadetmə əsasları — cinayət məsuliyyətindən və ya cəzadan azadetmənin şərtlərini yumşaldan normalar.

Qarışıq dəyişikliklər daha çətindir. Yeni qanun yuxarı həddi azaldıb aşağı həddi artırırsa, qanunlar konkret iş üzrə müqayisə edilir: məhkəmə hansı qanunun həmin şəxs üçün daha əlverişli nəticə verdiyini müəyyən edir.

Geriyə qüvvəsi olan və olmayan dəyişikliklər

İki nümunə: iş məhkəmədədir və cəza çəkilir

Tutaq ki, Fərid 2025-ci ilin noyabrında qəsdən bir cinayət törədib və o vaxt maddənin sanksiyası 3 ildən 8 ilədək azadlıqdan məhrum etmə idi. 2026-cı ilin martında həmin hissənin sanksiyası 2 ildən 7 ilədək azadlıqdan məhrum etməyə endirilir, hökm isə aprel ayında çıxarılır. Məhkəmə yeni sanksiyanı tətbiq etməlidir və Fəridin cinayəti artıq az ağır sayılır. Sanksiya 10 ilə qaldırılsaydı, Fəridə köhnə, 8 illik həddi olan norma tətbiq ediləcəkdi.

Elşən isə 7 il azadlıqdan məhrum edilib və 3 ilini çəkib. Yeni qanun həmin əmələ görə ən çoxu 5 il müəyyən edir. Elşənin cəzası yeni yuxarı həddi keçə bilməz, yəni ən çoxu 5 il ola bilər. Bu məsələni hökmün icrası ilə bağlı məsələlərə baxan məhkəmə həll edir, məhkum və ya müdafiəçisi vəsatət verə bilər.

Tez-tez verilən suallar

Dekriminallaşdırılmış əmələ görə məhkumluq nə olur?

Həmin əmələ görə məhkumluğun hüquqi nəticələri aradan qalxır, məsələn, o, residiv yaratmır. Bu əmələ görə cəza çəkən şəxs isə cəzadan azad edilməlidir.

Cinayət-prosessual qanunun dəyişməsi də geriyə qüvvəyə malikdirmi?

CM 10 maddi cinayət qanununa aiddir. Prosessual hərəkətlər, bir qayda olaraq, aparıldıqları vaxt qüvvədə olan prosessual qanuna görə həyata keçirilir. Məsələn, sadələşdirilmiş icraatın 48 saat ərzində açılması qaydası (15 iyul 2026-dan) prosessual normadır və cinayət qanununun geriyə qüvvəsi ilə ölçülmür.

Aralıq qanun nədir və tətbiq olunurmu?

Əməl törədildikdən sonra daha yüngül qanun qəbul edilib, hökmdən əvvəl isə yenidən sərtləşdirilibsə, həmin yüngül qanun aralıq qanun sayılır. Nəzəriyyədə üstünlük təşkil edən mövqeyə görə şəxsə məhz bu ən yüngül qanun tətbiq edilməlidir.