Anlaqsızlıq ilə azalmış anlaqlılığın fərqi

Ağır cinayət işlərində müdafiənin ilk vəsatətlərindən biri məhkəmə-psixiatriya ekspertizasının təyin edilməsidir: «müvəkkilim xəstədir, məsuliyyət daşımır». Amma psixi pozuntunun olması hələ anlaqsızlıq demək deyil. Çox vaxt iş azalmış anlaqlılıqla bitir və şəxs yenə məhkum olunur.

Anlaqlılıq niyə vacibdir?

Cinayətin subyekti yalnız anlaqlı və qanunda göstərilən yaşa çatmış fiziki şəxs ola bilər. Yaş həddini cinayət məsuliyyəti yaşı yazısında izah etmişik, anlaqlılıq isə ikinci zəruri əlamətdir. Anlaqlı şəxs əməl anında nə etdiyini dərk edir və hərəkətlərini idarə edə bilir.

Qanun anlaqlılığı ayrıca təsvir etmir, onun əksini — anlaqsızlığı müəyyən edir. Deməli, məsuliyyət yaşına çatmış şəxs anlaqlı sayılır, əksini isə ekspertizanın rəyi əsasında məhkəmə müəyyən edir.

Anlaqsızlıq: iki meyar birlikdə

Cinayət Məcəlləsinin 21-ci maddəsinə görə anlaqsızlıq üçün iki meyar eyni vaxtda olmalıdır:

1. Tibbi meyar — pozuntunun növü: xroniki psixi xəstəlik, psixi fəaliyyətin müvəqqəti pozulması, kəmağıllıq (zəifağıllıq) və ya psixikanın başqa xəstəlik halı.
2. Hüquqi meyar — pozuntunun nəticəsi: şəxs hərəkətlərinin (hərəkətsizliyinin) faktiki xarakterini və ictimai təhlükəliliyini dərk edə bilmir və ya onları idarə edə bilmir. Bu iki əlamətdən biri kifayətdir.

Diaqnoz tək başına həlledici deyil. Xroniki xəstəliyi olan şəxs remissiya dövründə törətdiyi əmələ görə anlaqlı sayıla bilər, çünki qiymətləndirmə həmişə əməlin törədildiyi ana aiddir.

Anlaqsız şəxs qanunun dili ilə cinayət yox, ictimai təhlükəli əməl törədir: cinayətin subyekti yoxdur. O, məsuliyyətə cəlb olunmur və məhkum edilmir. Məhkəmə ona cəza yox, tibbi xarakterli məcburi tədbir tətbiq edə bilər — psixiatrın ambulator müşahidəsi və müalicəsindən psixiatriya stasionarında məcburi müalicəyə qədər.

Azalmış anlaqlılıq: məsuliyyət qalır

CM-in 22-ci maddəsi aralıq vəziyyəti tənzimləyir. Şəxsin psixi pozuntusu var və buna görə o, əməl anında hərəkətlərinin xarakterini və təhlükəliliyini tam dərk edə və ya onları tam idarə edə bilmirdi. Amma pozuntu anlaqlılığı aradan qaldırmır: şəxs cinayətin subyektidir və məsuliyyət daşıyır.

Psixi pozuntu iki yolla nəzərə alınır: məhkəmə cəza təyin edərkən onu nəzərə alır, həm də cəza ilə yanaşı tibbi xarakterli məcburi tədbir təyin edə bilər. Cəza avtomatik azalmır, «yarım məsuliyyət» deyilən anlayış da yoxdur.

Anlaqsızlıq və azalmış anlaqlılıq: müqayisə cədvəli

Kim müəyyən edir: ekspert, yoxsa məhkəmə?

Şəxsin psixi vəziyyəti barədə şübhə yarananda məhkəmə-psixiatriya ekspertizası təyin edilir. Ekspertlər tibbi suallara cavab verir: pozuntu varmı, hansıdır, şəxs əməl anında hərəkətlərini dərk edə və idarə edə bilərdimi. Hüquqi nəticəni isə məhkəmə çıxarır və rəyi işin digər sübutları ilə birlikdə qiymətləndirir.

Anlaqsızlıq. Anar 12 ildir psixiatr nəzarətindədir. Kəskin psixoz tutması zamanı qonşusunu «onu zəhərləmək istəyən düşmən» sanıb bıçaqla yaralayır. Ekspertiza müəyyən edir ki, həmin anda o, hərəkətlərinin mənasını dərk etmirdi. Anar cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmur, məhkəmə ona psixiatriya stasionarında məcburi müalicə təyin edir.

Azalmış anlaqlılıq. Kamran 2 il əvvəl ağır beyin travması keçirib və o vaxtdan emosiyalarını çətin cilovlayır. Mübahisə zamanı qonşusunu vurub sağlamlığına az ağır zərər yetirir (CM 127). Ekspertiza rəyinə görə psixi pozuntu var, amma anlaqlılığı istisna etmir: Kamran nə etdiyini dərk edirdi, lakin özünü tam idarə edə bilmirdi. O, məsuliyyət daşıyır, məhkəmə isə cəza təyin edərkən bu vəziyyəti nəzərə alır və psixiatrın ambulator müşahidəsini də təyin edə bilər.

Sərxoşluq və cinayətdən sonra yaranan xəstəlik

Spirtli içki, narkotik vasitə və ya digər maddələrin qəbulu nəticəsində sərxoş vəziyyətdə cinayət törətmiş şəxs məsuliyyətdən azad edilmir (CM 23). Adi sərxoşluq nə anlaqsızlıq, nə də azalmış anlaqlılıqdır. İstisna patoloji sərxoşluqdur: o, psixi fəaliyyətin müvəqqəti pozulması kimi qiymətləndirilir və anlaqsızlığa səbəb ola bilər.

Cinayəti anlaqlı vəziyyətdə törədib, sonradan psixi xəstəliyə tutulan şəxs anlaqsız sayılmır. Belə xəstəlik cəzanın təyin edilməsinə və ya çəkilməsinə mane ola bilər: şəxs cəzadan azad edilə, ona tibbi xarakterli məcburi tədbir tətbiq oluna bilər. Bu, məsuliyyətdən yox, cəzadan azadetmədir; fərqini cinayət məsuliyyətindən və cəzadan azad etmə yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Anlaqsız şəxs barəsində hökm çıxarılırmı?

Xeyr. O, məhkum edilmir və məhkumluğu yaranmır. İcraat tibbi xarakterli məcburi tədbirlərin tətbiqi üzrə xüsusi qaydada aparılır və məhkəmə məhz bu tədbirin tətbiqi məsələsini həll edir.

Fəaliyyət qabiliyyətsiz sayılmış şəxs avtomatik anlaqsızdırmı?

Xeyr. Mülki hüquqdakı fəaliyyət qabiliyyətsizliyi ilə cinayət hüququndakı anlaqsızlıq ayrı anlayışlardır; birincisini hüquq qabiliyyəti ilə fəaliyyət qabiliyyətinin fərqi yazısında izah etmişik. Anlaqsızlıq hər dəfə konkret əməlin törədildiyi ana görə ayrıca qiymətləndirilir.

Tibbi xarakterli məcburi tədbir nə qədər davam edir?

Müddəti əvvəlcədən müəyyən edilmir. Tədbir şəxsin psixi vəziyyətindən asılıdır və onu həkim komissiyasının rəyi əsasında məhkəmə uzadır, dəyişir və ya ləğv edir.