Cinayətin obyekti ilə predmetinin fərqi

Test sualı: «Mənzildən oğurlanmış noutbuk cinayətin nəyidir?» Variantlarda həm «obyekt», həm də «predmet» var və ilk baxışda ikisi də doğru görünür. Halbuki cinayətin obyekti qorunan ictimai münasibətdir, noutbuk isə predmetdir, bu fərq tövsifdə də həlledici ola bilər.

Cinayətin obyekti nədir?

Cinayət tərkibinin dörd elementi var: obyekt, obyektiv cəhət, subyekt və subyektiv cəhət. Obyekt hər cinayətdə mütləq olur: qorunan heç bir münasibətə zərər vurmayan və ya zərər təhlükəsi yaratmayan əməl cinayət deyil.

Nəzəriyyədə obyekt ənənəvi olaraq cinayət qanunu ilə qorunan ictimai münasibətlər kimi müəyyən edilir, müasir dərsliklərdə «qorunan maraqlar və nemətlər» ifadəsinə də rast gəlinir. Bu dəyərləri Cinayət Məcəlləsinin 2-ci maddəsi sadalayır: insan və vətəndaş hüquq və azadlıqları, mülkiyyət, ictimai qayda və təhlükəsizlik, ətraf mühit, konstitusiya quruluşu və başqaları.

Obyektin növləri: şaquli və üfüqi bölgü

Şaquli bölgü ümumidən konkretə gedir:

1. Ümumi obyekt — cinayət qanunu ilə qorunan bütün ictimai münasibətlərin məcmusu.
2. Cins obyekt — eyni növ münasibətlər qrupu, Xüsusi hissənin bölmələri buna əsaslanır.
3. Növ obyekt — cins obyektin daha dar hissəsi: məsələn, iqtisadi sahədəki cinayətlər içində mülkiyyət əleyhinə cinayətlər.
4. Bilavasitə obyekt — konkret cinayətin qəsd etdiyi münasibət: oğurluqda başqasının mülkiyyəti.

Üfüqi bölgü bir cinayətin bir neçə obyektə qəsd etdiyi hallara aiddir. Quldurluq mülkiyyət əleyhinə cinayətdir və mülkiyyət onun əsas obyektidir. Amma hücum insanın sağlamlığını və həyatını da təhlükəyə atır, bu isə əlavə obyektdir. Quldurluğun oğurluq və soyğunçuluqdan fərqini oğurluq, soyğunçuluq və quldurluq yazısında izah etmişik.

Cinayətin predmeti nədir?

Predmet maddi aləmin əşyasıdır, şəxs ona təsir edərək obyektə zərər vurur. Oğurluqda telefon, qaçaqmalçılıqda sərhəddən keçirilən mal, rüşvət almada pul, narkotik cinayətlərində narkotik vasitə predmetdir. Müasir nəzəriyyə kompüter informasiyasını da predmet kimi tanıyır.

Predmet fakultativ əlamətdir: təhqirin və böhtanın (CM 147–148) predmeti yoxdur, obyekti isə şəxsin şərəf və ləyaqətidir. Amma tərkibində predmet göstərilən cinayətlərdə o, məcburi əlamətə çevrilir: başqasının əmlakı olmadan oğurluq, mal olmadan qaçaqmalçılıq yoxdur.

Predmeti üç anlayışla qarışdırmayın:

• Zərərçəkmiş — cinayətdən zərər çəkən şəxsdir, əşya deyil. Oğurluqda telefon predmet, onun sahibi zərərçəkmişdir.
• Alət və vasitə — cinayət törətmək üçün istifadə olunan əşyadır: bıçaq, qıfılaçan. Predmetə təsir edilir, alətlə təsir edilir.
• Obyekt — predmet zədələnməyə də bilər: oğurlanan telefon salamat qalır, amma mülkiyyət münasibəti pozulur.

Cinayətin obyekti və predmeti: müqayisə cədvəli

Predmet tövsifi necə dəyişir?

Predmetin dəyəri ziyanın ölçüsünü, deməli, ağırlaşdırıcı əlamətlərin olub-olmamasını müəyyən edir. Hüquqi statusu da rol oynayır: öz əmlakını gizli götürən şəxs oğurluq etmir, çünki oğurluğun predmeti yalnız başqasının əmlakı ola bilər.

Predmet faktiki olaraq yoxdursa, şəxs niyyətinə görə cavab verir. Metroda Elçin sərnişinin cibinə əl atır, amma cib boş çıxır: sərnişinin 500 manatı çantasında imiş. Elçin oğurluğa cəhdə görə məsuliyyət daşıyır (CM 29), çünki cinayəti sona çatdıra bilməməsi onun iradəsindən asılı deyildi. Hazırlıq və cəhdin sərhədini cinayətə hazırlıq ilə cəhdin fərqi yazısında izah etmişik.

Eyni əşya bir cinayətdə predmet, digərində alət ola bilər. Orxan ov mağazasının anbarından ov tüfəngi oğurlayır, 2 gün sonra həmin tüfənglə başqa mağazaya hücum edib kassadakı 6000 manatı ələ keçirir. Birinci əməldə tüfəng talamanın predmetidir. İkincidə — quldurluqda — o, alətdir: predmet kassadakı pul, zərərçəkmiş satıcıdır. İki ayrı əməl olduğu üçün Orxan real məcmuya görə cavab verir, bu barədə ideal və real məcmunun fərqi yazısında oxuya bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Obyekti olmayan cinayət ola bilərmi?

Xeyr. Obyekt tərkibin məcburi elementidir: qorunan heç bir münasibətə zərər vurmayan və ya zərər təhlükəsi yaratmayan əməl cinayət sayılmır.

Heyvan və ya ağac cinayətin predmeti ola bilərmi?

Bəli. Qanunsuz ovda vəhşi heyvan, qanunsuz ağac kəsmədə ağac predmetdir. Bu cinayətlərin obyekti isə ətraf mühitin və təbii sərvətlərin mühafizəsi ilə bağlı münasibətlərdir.

Obyekt ilə zərərçəkmiş eyni şeydirmi?

Xeyr. Obyekt abstrakt münasibətdir, zərərçəkmiş isə konkret şəxs. Qəsdən adam öldürmədə obyekt insanın həyatı, zərərçəkmiş isə öldürülən şəxsdir.