Oğurluq, soyğunçuluq və quldurluq: fərqlər və cəzalar

Gecə saat 11-də Nicat avtobus dayanacağında telefonla danışarkən yanından keçən gənc telefonu əlindən qapıb qaçır. Cinayət işi «oğurluq» yox, «soyğunçuluq» maddəsi ilə başlanır, çünki telefon sahibinin gözü qarşısında götürülüb. Oğurluq, soyğunçuluq və quldurluq arasındakı fərq cəzanı xeyli dəyişir və hüquq imtahanlarında ən çox soruşulan sərhədlərdəndir.

Talama nədir və bu üç forma nə ilə seçilir?

Talama tamah məqsədi ilə özgənin əmlakını qanunsuz və əvəzsiz götürmək və ya təqsirkarın, yaxud başqa şəxslərin xeyrinə keçirməkdir. Cinayət Məcəlləsi onun bir neçə formasını tanıyır və onları bir meyarla ayırır: əmlak necə ələ keçirilib? Oğurluq, soyğunçuluq və quldurluqda əmlak sahibin iradəsinə zidd olaraq götürülür. Fərq yalnız üsuldadır: gizli, açıq və ya zorakı hücumla.

Əmlakı sahibi özü veribsə, söhbət bu üç formadan getmir. Aldatma varsa, bu, dələduzluqdur, əmlak təqsirkara etibar edilibsə, mənimsəmə və ya israf etmə. Borc kimi verilmiş pulun qaytarılmaması isə çox vaxt ümumiyyətlə cinayət deyil, mülki mübahisədir; bu sərhədi borc qaytarmamaq nə vaxt dələduzluq olur yazısında izah etmişik.

Oğurluq (CM 177): gizli talama

Oğurluq özgənin əmlakını gizli talamadır. Talama iki halda gizli sayılır: sahib və ya başqa şəxslər onu görmür, yaxud görsələr də, baş verənin talama olduğunu anlamırlar. Həlledici olan təqsirkarın özünün necə düşünməsidir. O, gizli hərəkət etdiyinə əmindirsə, kimsə onu uzaqdan görsə belə, əməl oğurluq olaraq qalır.

Tipik hallar: boş mənzilə girib əşya aparmaq, izdihamlı avtobusda cibgirlik, yatmış sərnişinin çantasını götürmək, mağazada malı gizlədib kassadan keçmədən çıxmaq. Təqsirkarın yaxın qohumlarının və ya əlbirlərinin gözü qarşısında götürmək də, bir qayda olaraq, gizli sayılır, çünki o, onlardan müqavimət gözləmir.

Oğurluq əmlak götürüldüyü və təqsirkar ondan istifadə etmək və ya ona sərəncam vermək üçün real imkan əldə etdiyi andan başa çatmış sayılır. Mağazadan malla çıxarkən qapıda saxlanılan şəxs bu imkanı hələ qazanmayıb, onun əməli oğurluğa cəhddir. Küçədə tapılmış əşyanı özünə götürməyin oğurluqdan fərqini tapılmış pul və telefon yazısında ayrıca araşdırmışıq.

Soyğunçuluq (CM 180): açıq talama

Soyğunçuluq özgənin əmlakını açıq talamadır. Talama sahibin və ya başqa şəxslərin gözü qarşısında edilir, onlar baş verənin mahiyyətini anlayır, təqsirkar isə bunu dərk edir, amma buna məhəl qoymur. Nicatın telefonunu qapıb qaçan gənc məhz belə hərəkət edib.

Soyğunçuluq zorakılıqsız da ola bilər, zorakılıqla da. Talama həyat və ya sağlamlıq üçün təhlükəli olmayan zorakılıqla və ya belə zorakılıq hədəsi ilə edilibsə, bu, soyğunçuluğun ağırlaşdırıcı halıdır: zərərçəkmişin qolunu burmaq, onu itələmək, tutub saxlamaq, fiziki ağrı vermək. Zorakılıq həyat və sağlamlıq üçün təhlükəli həddə çatırsa, əməl artıq quldurluqdur.

Oğurluq soyğunçuluğa çevrilə bilər. Gizli başlanmış talama zamanı təqsirkar yaxalanır, amma əmlakı atmır, onu açıq şəkildə saxlamağa və aparmağa davam edirsə, əməl soyğunçuluq kimi tövsif olunur. Soyğunçuluq da oğurluq kimi təqsirkarın əmlakdan istifadə etmək imkanı əldə etdiyi andan başa çatır.

Quldurluq (CM 181): hücum və təhlükəli zorakılıq

Quldurluq özgənin əmlakını talamaq məqsədi ilə hücum edərək, hücuma məruz qalan şəxsin həyatı və ya sağlamlığı üçün təhlükəli olan zorakılıq tətbiq etməklə və ya belə zorakılıq tətbiq etmək hədəsi ilə törədilən əməldir. Burada iki obyekt zərər görür: mülkiyyət və şəxsin həyatı, sağlamlığı. Ona görə quldurluq talama formaları arasında ən ağırıdır.

Həyat və sağlamlıq üçün təhlükəli zorakılıq sağlamlığa zərər vuran və ya tətbiq edildiyi anda həyata, sağlamlığa real təhlükə yaradan zorakılıqdır: boğmaq, başa ağır əşya ilə vurmaq, bıçaqla yaralamaq, hərəkətdə olan nəqliyyatdan itələmək. Hədə isə dərhal, elə yerindəcə həyata keçirilə biləcək olmalıdır: bıçağı boğaza dirəyib «pulu ver» demək. Gələcəkdə zorakılıq tətbiq etmək hədəsi ilə əmlak tələb etmək quldurluq deyil, hədə-qorxu ilə tələb etmə kimi ayrıca cinayətdir.

Quldurluğun ən vacib xüsusiyyəti başa çatma anıdır. Bu, kəsik tərkibdir: cinayət hücum anından başa çatmış sayılır, əmlakın götürülüb-götürülməməsindən asılı olmayaraq. Silahdan və ya silah kimi istifadə olunan əşyadan istifadə, sağlamlığa ağır zərər vurulması isə quldurluğu ağırlaşdıran hallardandır.

Müqayisə cədvəli

Cəzalar: maddələr necə pillələnir?

Hər üç maddə pilləli qurulub. Əsas tərkibdən sonra ağırlaşdırıcı hallar gəlir: qabaqcadan əlbir olan bir qrup şəxs tərəfindən törətmə, yaşayış sahəsinə, binaya və ya digər saxlanc yerinə qanunsuz daxil olma, xeyli ziyan vurma. Ən yuxarı pillədə mütəşəkkil dəstə və külli miqdar dayanır. Quldurluqda buna silahdan istifadə və sağlamlığa ağır zərər vurulması əlavə olunur.

Sanksiyalar oğurluqdan soyğunçuluğa, soyğunçuluqdan quldurluğa doğru ağırlaşır. Hər hissənin cəza növləri və müddətləri, xeyli və külli miqdarın manat hədləri Cinayət Məcəlləsinin qüvvədə olan mətnindədir; onları e-qanun.az-dan yoxlayın. Köhnə test toplularındakı rəqəmlər artıq dəyişmiş ola bilər.

Hissənin seçimi cinayətin kateqoriyasını da müəyyən edir. Böyük ictimai təhlükə törətməyən cinayətdə maksimum cəza 2 ilədək, az ağır cinayətdə 7 ilədək, ağır cinayətdə 12 ilədək azadlıqdan məhrum etmədir, xüsusilə ağır cinayətdə isə daha çoxdur. Zərərçəkmişlə barışığa görə azadolma imkanı, cəzaçəkmə rejimi və məhkumluğun ödənilmə müddəti kateqoriyadan asılıdır. Hər üç əmələ görə cinayət məsuliyyəti 14 yaşdan başlayır; bu qaydanı cinayət məsuliyyətinin yaş həddi yazısında izah etmişik.

Bir əməl digərinə nə vaxt çevrilir: iki nümunə

Oğurluqdan soyğunçuluğa. Emil marketdə 2 şüşə içkini gödəkçəsinin altına gizlədir və kassadan keçmədən çıxışa gedir. Bu mərhələdə hərəkət gizlidir. Mühafizəçi onu görüb dayanmağı tələb edir, Emil isə şüşələri atmadan qaçır: talama açıq xarakter aldığı üçün əməl soyğunçuluqdur. Emil onu tutmaq istəyən mühafizəçini itələyib yıxsa, bu, təhlükəli olmayan zorakılıqla soyğunçuluq olar. Bıçaq çıxarıb onu öldürməklə hədələsə, əməl quldurluğa çevrilər.

Heç nə alınmayan quldurluq. Səməd gecə tində Orxana bıçaq dirəyib pul tələb edir. Orxan onu itələyib qaçır, heç nə alınmır. Bu, quldurluğa cəhd deyil, başa çatmış quldurluqdur: bıçaqla hədə həyat üçün təhlükəli zorakılıq hədəsidir, cinayət isə hücum anında bitib.

Belə işlərdə məhkəmə üçün əsas sual zorakılığın məqsədidir. Təqsirkar əmlakı atıb yalnız qaçmaq üçün zorakılıq tətbiq edibsə, əməl talamaya cəhd və şəxsiyyət əleyhinə ayrıca əməl kimi qiymətləndirilə bilər. Zorakılıq əmlakı əldə saxlamaq üçündürsə, söhbət soyğunçuluqdan və ya quldurluqdan gedir.

Tez-tez verilən suallar

Çantanı qapıb qaçmaq oğurluqdur, yoxsa soyğunçuluq?

Sahib və ya ətrafdakılar bunu görürsə və təqsirkar bunu dərk edirsə, soyğunçuluqdur. Çantanı dartıb alarkən zərərçəkmiş yıxılıb xəsarət alıbsa, zorakılığın xarakterindən asılı olaraq əməl ağırlaşdırıcı halla soyğunçuluq və ya quldurluq kimi qiymətləndirilə bilər.

Evə gizli girib əşya aparmaq hansı maddə ilə tövsif olunur?

Oğurluq kimi, yaşayış sahəsinə qanunsuz daxil olma isə onu ağırlaşdıran əlamətdir. Ev sahibi oyanıb təqsirkarı görürsə və o, əşyaları açıq aparmağa davam edirsə, əməl soyğunçuluğa çevrilir.

Heç nə götürülməyibsə, quldurluğa görə məsuliyyət yaranırmı?

Bəli. Quldurluq hücum anından başa çatmış sayılır, ona görə əmlakın götürülməməsi əməli cəhdə çevirmir.

Silah göstərilməyibsə, sözlə hədə də quldurluq ola bilərmi?

Bəli, əgər hədə həyat və ya sağlamlıq üçün təhlükəli zorakılığın elə yerindəcə tətbiqinə yönəlibsə və zərərçəkmiş onu real qəbul edibsə. Hədənin real olub-olmadığını məhkəmə hücumun şəraitinə, təqsirkarların sayına, yerə və vaxta görə qiymətləndirir.