Mənimsəmə və israf etmə (CM 179) ilə dələduzluğun fərqi

Kassir Aytən gündəlik pulu inkassatora təhvil verməli idi, amma 4 ay ərzində kassadan 6300 manat götürüb xərcləyib. Aqil isə özünü tikinti şirkətinin kadr işçisi kimi təqdim edərək 12 nəfərdən «işə qəbul rüsumu» yığıb. Hər iki halda pul təqsirkarın əlinə könüllü keçib, amma Aytənin əməli mənimsəmə və israf etmə (CM 179), Aqilinki isə dələduzluqdur (CM 178) — bu sərhəd həm məhkəmədə, həm də imtahanda tez-tez səhv çəkilir.

Mənimsəmə və israf etmə nədir?

Cinayət Məcəlləsinin 179-cu maddəsi təqsirkara etibar edilmiş özgə əmlakının talanmasını cəzalandırır. Açar söz «etibar edilmiş»dir. Əmlak şəxsə vəzifəsinə (kassir, anbardar, ekspeditor), mülki müqaviləyə (icarə, saxlama, daşıma) və ya xüsusi tapşırığa görə verilir və o, əmlak üzərində müəyyən səlahiyyətə malik olur: onu saxlayır, idarə edir, çatdırır və ya ona sərəncam verir. Əmlaka sadəcə fiziki çıxışın olması kifayət deyil.

Maddə iki formanı birlikdə nəzərdə tutur:

• mənimsəmə — təqsirkar etibar edilmiş əmlakı qanunsuz olaraq özündə saxlayır və onu özününküləşdirir: qaytarmır, gizlədir, uçotdan çıxarır;
• israf etmə — təqsirkar etibar edilmiş əmlakı xərcləyir, istehlak edir və ya başqasına verir: satır, bağışlayır, onunla öz borcunu ödəyir.

Formalar başa çatma anına görə fərqlənir. Mənimsəmə qanuni sahiblik qanunsuz sahibliyə çevrildiyi və şəxs əmlakı öz xeyrinə keçirməyə yönəlmiş hərəkətlərə başladığı andan bitmiş sayılır: məsələn, pulu vaxtında təhvil vermir və onu gizlədir. İsraf isə əmlakın xərcləndiyi, istehlak edildiyi və ya başqasına verildiyi anda başa çatır. Aytən pulu şəxsi ehtiyaclarına xərclədiyi üçün onun əməli israf formasındadır.

Dələduzluqdan əsas fərq: əmlak təqsirkarın əlinə necə keçib?

İki maddəni ayırmaq üçün bir sual verin: əmlak təqsirkara nəyə görə verilib? Dələduzluqda cavab «aldatmaya görə»dür. Sahib həqiqəti bilsəydi, əmlakı verməzdi: yalan əmlakın verilməsinin səbəbidir və talama elə verilmə anında baş verir. Aqilin işində insanlar pulu mövcud olmayan vakansiyaya və onun uydurma vəzifəsinə inandıqları üçün veriblər. Dələduzluğun tərkibini və pillələrini dələduzluq (CM 178): hissələr və cəzalar yazısında izah etmişik.

Mənimsəmədə isə əmlak qanuni əsasla verilir. Mağaza kassaya Aytəni ona görə qoyub ki, o, həqiqətən kassirdir və pulu qəbul edib təhvil verməyə borcludur. Talama sonradan, əmlak artıq onun qanuni sahibliyində olarkən baş verir.

Mənimsəmədə aldatma da çox vaxt olur, amma başqa rol oynayır. Aytən çatışmazlığı gizlətmək üçün kassa hesabatlarını saxtalaşdırıbsa, bu yalan pulun ona verilməsinin səbəbi deyil, artıq törədilmiş talamanı ört-basdır etmək vasitəsidir. Belə aldatma əməli dələduzluğa çevirmir, saxta sənəd hazırlamaq isə ayrıca cinayət kimi qiymətləndirilə bilər.

Müqayisə cədvəli

Sərhəd halları: üç tipik vəziyyət

Kirayə avtomobil

Samir öz pasportu ilə 3 günlüyə avtomobil icarəyə götürür. Bir həftə sonra borc onu sıxışdıranda maşını 9000 manata satmağa qərar verir. Avtomobil ona müqavilə ilə qanuni verilib, satmaq qərarı isə sonradan yaranıb — bu, israf etmədir. Vüsal isə eyni maşını saxta pasportla və əvvəlcədən satmaq niyyəti ilə götürür. Saxta sənəd və gizlədilmiş niyyət elə aldatmanın özüdür: maşın ona məhz bu yalana görə verilib, əməl dələduzluqdur.

Anbarın mühafizəçisi

Gecə növbəsində anbarı qoruyan Elşad içəridən 20 kisə sement aparır. O, binanı qoruyur, amma sement ona qəbul-təhvil ilə verilməyib və onun üzərində sərəncam səlahiyyəti yoxdur. Əmlak ona etibar edilməyib, sadəcə çıxışı var. Nəzəriyyədə və məhkəmə təcrübəsində üstünlük təşkil edən yanaşmaya görə belə gizli götürmə oğurluqdur. Oğurluğu digər talama formalarından necə ayırmağı oğurluq, soyğunçuluq və quldurluq yazısında izah etmişik.

Borc və tapşırıq

Borc kimi verilən pul borcalanın mülkiyyətinə keçir, ona görə onu qaytarmamaq mənimsəmə ola bilməz: burada ya mülki mübahisə var, ya da pul aldatma ilə alınıbsa, dələduzluq. Bu sərhədi borc qaytarmamaq nə vaxt dələduzluq olur yazısında ayrıca araşdırmışıq. Qonşunuza sizin üçün telefon alsın deyə verdiyiniz 1200 manat isə sizin mülkiyyətinizdə qalır. Qonşu pulu özündə saxlayırsa, bu, mənimsəmədir, öz ehtiyaclarına xərcləyirsə, israf etmədir. O, pulu alarkən artıq onu qaytarmamağı planlaşdırırdısa və razılığı yalnız pulu ələ keçirmək üçün veribsə, əməl dələduzluq kimi qiymətləndirilə bilər.

Fərq praktikada nəyi dəyişir?

Tövsifdəki səhv ittihamın qurulmasını pozur, çünki iki maddədə sübut edilməli olan hallar fərqlidir. Mənimsəmədə istintaq əmlakın təqsirkara məhz etibar edildiyini sənədlə göstərməlidir: əmək müqaviləsi, vəzifə təlimatı, tam maddi məsuliyyət haqqında müqavilə, qəbul-təhvil aktları, inventarizasiyanın nəticələri. Dələduzluqda isə aldatmanın məzmunu, onun əmlakın verilməsindən əvvəl olması və zərərçəkmişin məhz bu yalana görə əmlakı verməsi sübut edilir.

Hər iki əməl talama formasıdır, pilləli qurulub və ziyanın miqdarı artdıqca daha ağır hissə ilə tövsif olunur. Xeyli və külli miqdarın hədləri Cinayət Məcəlləsinin mülkiyyət əleyhinə cinayətlərə dair qeydində müəyyən edilib. Sanksiyaları e-qanun.az-da hər iki maddənin qüvvədə olan mətnindən yoxlayın.

Tez-tez verilən suallar

Mənimsəmə ilə israfın cəzası fərqlidirmi?

Xeyr. Hər iki forma eyni maddədə, eyni sanksiyalarla nəzərdə tutulub. Fərq əməlin xarakterində və başa çatma anındadır.

Mənimsəməni yalnız vəzifəli şəxs törədə bilərmi?

Xeyr. Əmlak müqavilə və ya tapşırıq əsasında etibar edilmiş istənilən şəxs — kuryer, sürücü-ekspeditor, icarəçi — mənimsəmənin subyekti ola bilər.

Zərəri ödəsəm, cinayət işi bağlanacaqmı?

Avtomatik yox. Zərərin könüllü ödənilməsi cəzanı yüngülləşdirən haldır, qanunda göstərilən hallarda isə zərərçəkmişlə barışıqla birlikdə cinayət məsuliyyətindən azadolmaya səbəb ola bilər (CM 73).

Hər çatışmazlıq mənimsəmə sayılırmı?

Xeyr. Çatışmazlıq ehtiyatsızlıqdan, uçot səhvindən və ya əmlakın qorunması üçün şərait yaradılmamasından yaranıbsa, tamah məqsədi yoxdur. Belə halda məsələ əmək qanunvericiliyindəki maddi məsuliyyət qaydaları ilə həll olunur.