Dələduzluq (CM 178): hissələr, məbləğ hədləri və cəzalar

Sosial şəbəkədəki elana görə 900 manat ön ödəniş etdiniz, «satıcı» isə nömrənizi blokladı. Polis ərizənizi qəbul edib, amma sizi başqa sual düşündürür: bu əmələ hansı maddə tətbiq olunur və fırıldaqçını nə gözləyir? Dələduzluq Cinayət Məcəlləsinin 178-ci maddəsində təsbit olunub, cəza isə əməlin maddənin hansı pilləsinə düşməsindən asılıdır.

Dələduzluq nədir və talamanın digər formalarından nə ilə seçilir?

Dələduzluq talama formalarından biridir, yəni tamah məqsədi ilə özgənin əmlakını qanunsuz və əvəzsiz ələ keçirmədir. Oğurluqda əmlak gizli, soyğunçuluqda açıq, quldurluqda zorakılıqla götürülür. Dələduzluğun fərqi odur ki, burada əmlakı zərərçəkmiş özü verir. O, bunu «könüllü» edir, amma iradəsi aldatma ilə təhrif olunub: həqiqəti bilsəydi, pulu verməzdi.

Borcu qaytarmamaqla dələduzluğun sərhədi ayrıca mövzudur: orada həlledici məqam qaytarmamaq niyyətinin nə vaxt yarandığıdır. Onu borc qaytarmamaq nə vaxt dələduzluq olur yazısında ətraflı araşdırmışıq.

Tərkibin elementləri

Əmələ 178-ci maddənin tətbiq olunması üçün cinayət tərkibinin bütün elementləri birlikdə olmalıdır. Onlardan biri çatışmırsa, məsələn, tamah məqsədi yoxdursa, əməl dələduzluq sayılmır.

Səbəb əlaqəsi burada xüsusilə vacibdir. Aldatma əmlakın verilməsindən əvvəl olmalı və onun səbəbi olmalıdır. Pulu artıq qanuni əsasla almış şəxs sonradan yalan danışaraq onu qaytarmaqdan yayınırsa, bu, dələduzluq deyil: vəziyyətə görə mülki mübahisə və ya başqa əməl ola bilər.

Aldatma və etibardan sui-istifadə: iki üsul

Aldatma iki formada olur. Aktiv aldatmada şəxs bilərəkdən yalan məlumat verir: özünü başqası kimi təqdim edir, saxta sənəd göstərir, olmayan malı satır, «tanışlıq vasitəsilə» işə düzəltməyi və ya ali məktəbə qəbul etdirməyi vəd edir. Passiv aldatmada yalan danışılmır, amma bildirilməsi vacib olan fakt susmaqla gizlədilir. Məsələn, girovda olan və ya artıq başqasına satılmış mənzil alıcıya «təmiz» kimi təqdim edilir.

Etibardan sui-istifadə zamanı təqsirkar yalan danışmaya da bilər. O, aralarındakı qohumluq, dostluq və ya iş münasibətinə əsaslanan etimaddan istifadə edir. Tipik nümunə: uzun illər tanıdığınız şəxs əvvəlcədən qaytarmaq niyyəti olmadan etibarınıza arxalanaraq sizdən mal və ya pul götürür.

Dələduzluğun predmeti yalnız əşya və pul deyil. Özgənin əmlakına hüquq əldə etmək də bu maddəyə düşür: məsələn, aldatma yolu ilə mənzilin mülkiyyət hüququnu öz adına keçirmək. Belə halda təqsirkar heç nə götürmür, amma əmlaka sahibi kimi sərəncam vermək imkanı qazanır.

Dələduzluq nə vaxt başa çatmış sayılır?

Dələduzluq əmlak təqsirkarın əlinə keçdiyi və o, bu əmlakdan istifadə etmək və ya ona sərəncam vermək üçün real imkan əldə etdiyi andan başa çatmış sayılır. Nağdsız ödənişdə bu, pulun təqsirkarın nəzarətindəki hesaba və ya karta daxil olduğu andır. Əmlaka hüquq əldə edildikdə cinayət həmin hüququn yarandığı andan bitmiş hesab olunur.

Təqsirkar pulu almamış yaxalanıbsa və ya bank köçürməni vaxtında dayandırıbsa, əməl dələduzluğa cəhd kimi tövsif olunur. Dələduzluq yalnız birbaşa qəsdlə törədildiyi üçün burada həm cəhd, həm də hazırlıq mümkündür. Hazırlıq isə yalnız ağır və xüsusilə ağır cinayətlərdə cəzalandırılır, ona görə dələduzluğa hazırlığa görə məsuliyyət əməlin hansı pilləyə düşməsindən asılıdır.

Maddənin hissələri: pilləli quruluş

178-ci maddə digər talama maddələri kimi pilləli qurulub. Birinci hissə əsas tərkibi, sonrakı hissələr isə cəzanı ağırlaşdıran tövsifedici əlamətləri nəzərdə tutur. Əməl eyni vaxtda bir neçə əlamətə uyğun gəlirsə, ən ağır pillə üzrə tövsif olunur, digər əlamətlər də hökmdə göstərilir.

Qabaqcadan əlbir olan qrup o deməkdir ki, iki və daha çox icraçı cinayətdən əvvəl onu birgə törətməyə razılaşıb. Mütəşəkkil dəstə isə daha sabit birlikdir: üzvlər bir və ya bir neçə cinayət üçün əvvəlcədən birləşir, rollar bölünür, sxem uzun müddət işləyir. Hər pillənin dəqiq bəndlərini, cəza növlərini və müddətlərini e-qanun.az-da Cinayət Məcəlləsinin 178-ci maddəsinin qüvvədə olan mətnindən yoxlayın.

Xeyli və külli miqdar: məbləğ necə müəyyən edilir?

«Xeyli miqdar» və «külli miqdar» anlayışlarının manatla hədləri Cinayət Məcəlləsində, mülkiyyət əleyhinə cinayətlərə aid qeyddə müəyyən edilib. Bu hədlər qanun dəyişiklikləri ilə yenilənə bilir. Köhnə dərsliklərdəki və test toplularındakı rəqəmlərə etibar etməyin: yalnız qüvvədə olan redaksiyaya baxın.

Məbləğ hesablanarkən bir neçə qayda işləyir:

1. Əmlakın dəyəri cinayətin törədildiyi vaxtdakı faktiki qiymətlə müəyyən edilir: bazar qiyməti, çek, müqavilə, lazım gəldikdə qiymətləndirmə ekspertizası.
2. Vahid niyyətlə, eyni üsulla törədilmiş epizodlar bir davam edən cinayət kimi qiymətləndirilə bilər. Bu halda ziyanın ümumi məbləği nəzərə alınır. Hər epizod üçün ayrıca niyyət yaranıbsa, onlar ayrı-ayrı cinayətlər kimi tövsif olunur.
3. Qrupla törədilən dələduzluqda iştirakçının payı yox, qrupun ələ keçirdiyi ümumi məbləğ əsas götürülür.
4. Təqsirkarın qəsdi böyük məbləğə yönəlib, amma o, yalnız bir hissəsini ala bilibsə, əməl niyyət olunan məbləğ üzrə cəhd kimi qiymətləndirilə bilər.

Cəzanı nə ağırlaşdırır, nə yüngülləşdirir?

Cinayətin kateqoriyası sanksiyadakı ən ağır cəzaya görə müəyyən edilir. Böyük ictimai təhlükə törətməyən cinayətlərdə azadlıqdan məhrum etmə 2 ilədək, az ağır cinayətlərdə 7 ilədək, ağır cinayətlərdə 12 ilədək olur. Xüsusilə ağır cinayətlərdə isə 12 ildən çox və ya ömürlük azadlıqdan məhrum etmə nəzərdə tutulur. Dələduzluğun pilləsi yüksəldikcə əməl daha ağır kateqoriyaya keçə bilər. Kateqoriya isə barışıqla məsuliyyətdən azadolma imkanına və məhkumluğun ödənilmə müddətinə təsir edir.

Hakim sanksiyanın hədləri daxilində cəzanı fərdiləşdirir. Zərərin könüllü ödənilməsi və cinayətin açılmasına fəal kömək cəzanı yüngülləşdirir, residiv isə ağırlaşdırır. Qanunda göstərilən hallarda zərərçəkmişlə barışıq və zərərin ödənilməsi cinayət məsuliyyətindən azadolmaya da səbəb ola bilər (CM 73). Şərtlərini zərərçəkmişlə barışığa görə azadolma yazısında izah etmişik.

Zərərçəkmiş üçün isə əsas sual pulun geri qaytarılmasıdır. Cinayət işi çərçivəsində mülki iddia qaldırmaq olar: məhkəmə hökmlə birlikdə zərərin ödənilməsi məsələsini də həll edir. İstintaq zamanı təqsirləndirilən şəxsin əmlakına həbs qoyulması gələcək icranı təmin edir.

İki nümunə

Qrupla törədilən onlayn dələduzluq. Nigar sosial şəbəkədəki elana görə telefon üçün 900 manat ön ödəniş edir, pul göstərilən karta köçürülür və «satıcı» yoxa çıxır. İstintaq müəyyən edir ki, iki nəfər əvvəlcədən razılaşıb: biri saxta elanları yerləşdirir, digəri kartları təqdim edib pulu nağdlaşdırır. Eyni sxemlə 3 ayda daha 14 nəfər aldadılıb. Qabaqcadan əlbir olan qrup ağırlaşdırıcı əlamətdir. Epizodlar vahid niyyətlə törədilmiş kimi qiymətləndirilərsə, ziyanın ümumi məbləği də hesablanır və o, xeyli və ya külli miqdar həddini keçərsə, əməl daha yuxarı pillə üzrə tövsif olunur.

Mənzilə hüquq əldə etmə. Fərid 78 yaşlı qonşusu Zəhra xanımı dövlət yardımı üçün sənəd hazırlamağa kömək etdiyinə inandırır və onu mənzilinin Fəridin adına keçirilməsi barədə sənədləri imzalamağa razı salır. Zəhra xanım nə imzaladığını anlamır, mənzil isə Fəridin adına qeydiyyata alınır. Fərid pul və ya əşya götürməyib, amma aldatma yolu ilə mənzilə mülkiyyət hüququ əldə edib. Mənzilin dəyəri külli miqdar həddini keçirsə, əməl maddənin ən ağır pilləsi üzrə tövsif olunacaq. Mənzili geri qaytarmaq üçün cinayət işi ilə yanaşı əqdin etibarsız sayılması barədə mülki iddia da qaldırmaq olar.

Tez-tez verilən suallar

Dələduzluğa görə hansı cəza verilir?

Cəza əməlin pilləsindən asılıdır: əsas tərkibdə sanksiya ən yumşaqdır, mütəşəkkil dəstə ilə və ya külli miqdarda törədilən dələduzluqda isə ən ağırdır. Dəqiq cəza növlərini və müddətləri e-qanun.az-da Cinayət Məcəlləsinin 178-ci maddəsindən yoxlayın.

Dələduzluq ilə mənimsəmənin fərqi nədir?

Dələduzluqda əmlak aldatma ilə əldə edilir, mənimsəmədə isə təqsirkara qanuni əsasla etibar edilmiş əmlak özününküləşdirilir. Ətraflı müqayisə mənimsəmə ilə dələduzluğun fərqi yazısındadır.

Onlayn fırıldaq da dələduzluq sayılırmı?

Adətən bəli: saxta elan və ya uydurma investisiya təklifi ilə insanı pul köçürməyə razı salmaq aldatma yolu ilə əmlakı ələ keçirmədir. Başqasının hesabına qanunsuz daxil olma kimi əlavə hərəkətlər olubsa, kompüter cinayətlərinə dair maddələr də tətbiq edilə bilər.

Təqsirkar pulu qaytarsa, cəza verilməyəcək?

Avtomatik yox. Zərərin könüllü ödənilməsi cəzanı yüngülləşdirən haldır, qanunda göstərilən hallarda isə barışıqla birlikdə cinayət məsuliyyətindən azadolmaya səbəb ola bilər.