Döymə cinayət deyil, inzibati xətadır: cərimə, həbs və barışıq

Mübahisə dava ilə bitib: qonşu sizi itələyib, üzünüzə iki dəfə vurub, amma sümük sınmayıb, xəstəxanada da yatmamısınız. Polis bölməsində «bu, cinayət deyil» cavabını eşidirsiniz və sual yaranır: onda döymə cəzası nədir, vuran şəxs ümumiyyətlə cavab verəcəkmi? Verəcək — sadəcə cinayət qaydasında yox.

Döymə nə vaxt cinayət olmaqdan çıxıb?

Döymə uzun müddət Cinayət Məcəlləsində ayrıca əməl kimi nəzərdə tutulmuşdu. 2012-ci ildə o, Məcəllədən çıxarıldı və İnzibati Xətalar Məcəlləsinə keçirildi. Əməl qadağan olaraq qalır. Dəyişən yalnız məsuliyyətin növüdür.

Bu dəyişikliyin praktik nəticəsi böyükdür. İş aylarla istintaqda qalmır: polis materialları toplayır, məhkəmə isə işə inzibati xəta qaydasında, daha qısa müddətdə baxır. Təqsirkar üçün əsas fərq başqadır — inzibati tənbeh məhkumluq yaratmır. Cəriməni ödəyən və ya inzibati həbsi çəkən şəxsin cinayət keçmişi yaranmır. Bu fərqin bütün tərəflərini inzibati cəza ilə cinayət cəzasının fərqi yazısında izah etmişik.

Hüquqi mənada döymə nədir?

Qanun döyməni belə müəyyən edir: döymə və ya digər zorakı hərəkətlərlə qəsdən fiziki ağrı yetirmə. Tərifin üç əlaməti var:

• Zorakı hərəkət. Bura yalnız ardıcıl zərbələr yox, sillə, itələmə, saçdan dartma, qolu burma, təpik də aiddir. Bir zərbə də kifayətdir.
• Fiziki ağrı. Zərərçəkmiş ağrı hiss etməlidir. Bədəndə qançır, sıyrıq, qızartı qala da bilər, qalmaya da.
• Qəsd. Şəxs ağrı yetirdiyini dərk edir və bunu istəyir. Növbədə təsadüfən kiminsə ayağını tapdalamaq döymə deyil.

Döymənin həlledici əlaməti isə mənfidir: sağlamlığa zərər yoxdur. Bədəndə iz olsa belə, məhkəmə-tibbi ekspertiza onu sağlamlığa zərər kimi qiymətləndirmirsə, əməl döymə olaraq qalır. Ekspertiza sağlamlığın pozulmasını müəyyən etdiyi andan isə söhbət artıq inzibati xətadan getmir.

Döymə cəzası: cərimə, yoxsa inzibati həbs?

İnzibati Xətalar Məcəlləsi döyməyə görə 300 manatdan 500 manatadək cərimə və ya 2 ayadək inzibati həbs nəzərdə tutur. Tənbehin növünü və miqdarını hakim seçir. O, zərbələrin xarakterinə, münaqişənin səbəbinə, təqsirkarın şəxsiyyətinə, əvvəllər oxşar hərəkətə görə məsuliyyətə cəlb olunub-olunmamasına və zərərçəkmişin mövqeyinə baxır. Sanksiyanın cari redaksiyasını e-qanun.az-da İXM-in mətnindən yoxlaya bilərsiniz.

İnzibati həbsi yalnız məhkəmə təyin edə bilər. Polisin vəzifəsi protokolu tərtib etmək, izahatları və tibbi sənədləri toplamaq, materialı məhkəməyə göndərməkdir. Hakim tərəfləri dinləyir, sübutları yoxlayır və qərar çıxarır. Qərarla razı olmayan tərəf — təqsirkar da, zərərçəkmiş də — surətini aldığı gündən 10 gün ərzində şikayət verə bilər.

Cərimənin zərərçəkmişə çatmadığını da bilmək lazımdır: o, dövlət büdcəsinə ödənilir. Sizə vurulmuş ziyanın ödənilməsi ayrıca məsələdir və aşağıda ona qayıdacağıq.

Döymə harada bitir, bədən xəsarəti harada başlayır?

Eyni zərbə ekspertizanın rəyindən asılı olaraq ya inzibati xəta, ya da cinayət kimi qiymətləndirilir:

Zərərin dərəcəsini polis əməkdaşı və ya hakim göz ilə müəyyən etmir. Bunu məhkəmə-tibbi ekspertiza edir: xəsarətin xarakterini, sağlamlığın nə qədər müddətə pozulduğunu, əmək qabiliyyətinə təsirini qiymətləndirir. Hər dərəcənin meyarlarını bədən xəsarətinin dərəcələri yazısında ayrıca izah etmişik.

Rauf dayanacaq yerinə görə mübahisədə qonşusu Elvini itələyir və üzünə iki dəfə vurur. Elvin həmin gün həkimə gedir, ekspertiza yanaqda qançır və dodaqda sıyrıq qeydə alır, sağlamlığa zərər müəyyən etmir. Məhkəmə Raufa döyməyə görə 400 manat cərimə tətbiq edir. Ekspertiza burun sümüyünün sınığını və sağlamlığın pozulmasını müəyyən etsəydi, eyni hadisə Cinayət Məcəlləsi ilə qiymətləndiriləcəkdi.

İcraat necə başlayır: addım-addım

Döymə üzrə icraat zərərçəkmişin ərizəsi ilə başlayır. Siz müraciət etməsəniz, iş hərəkətə gəlməyəcək. Buna görə addımların ardıcıllığı vacibdir:

1. Polisə ərizə verin. Hadisənin vaxtını, yerini, vuranın adını (bilirsinizsə) və şahidləri göstərin. Ərizənin qeydiyyata alındığını təsdiq edən məlumatı soruşun.
2. Həkimə müraciət edin. Poliklinikadan və ya təcili yardımdan alınmış sənəd ekspertiza üçün əsasdır. Polisdən məhkəmə-tibbi ekspertizaya göndəriş istəyin.
3. Sübutları qoruyun. Mağaza və bina kameralarının yazısı bir neçə gündən sonra silinə bilər, ona görə görüntünü tez tələb edin. Telefon videosu, yazışmalar və şahidlərin əlaqə nömrələri də lazım olacaq.
4. Protokolu izləyin. Polis inzibati xəta haqqında protokol tərtib edir və materialı məhkəməyə göndərir.
5. Məhkəmə iclasına gəlin. Zərərçəkmiş kimi izahat vermək, sübut təqdim etmək, vəsatət qaldırmaq hüququnuz var. Gəlməsəniz, mövqeyiniz yalnız kağız üzərində qalacaq.

Barışıq: icraata nə vaxt xitam verilir?

Döymə işlərində son söz çox vaxt zərərçəkmişindir. Tərəflər barışdıqda icraata xitam verilir: təqsirkar nə cərimə, nə də həbs alır. Qanunverici bu əməli ilk növbədə iki şəxs arasındakı münaqişə kimi görür və onun həllini tərəflərin özünə buraxır.

Barışığı məhkəmə qərar çıxarmazdan əvvəl rəsmiləşdirmək daha etibarlıdır. Zərərçəkmiş məhkəməyə yazılı ərizə verir və ya iclasda barışdığını bildirir. Hakim barışığın könüllü olub-olmadığını yoxlayır: təhdid və ya təzyiq altında yazılmış ərizə barışıq sayılmır. Qərar artıq çıxarılıbsa, barışıq apellyasiya şikayətində dəlil kimi göstərilə bilər, amma nəticə apellyasiya məhkəməsinin qiymətləndirməsindən asılı olacaq. Barışığın digər inzibati xətalardakı rolunu inzibati xətada barışıq yazısında araşdırmışıq.

Günay su axması üstündə mübahisədə qonşusu Səbinənin saçından dartıb onu pilləkənə tərəf itələyir. Səbinə polisə ərizə verir, ekspertiza sağlamlığa zərər müəyyən etmir və material məhkəməyə göndərilir. İclasdan əvvəl Günay üzr istəyir və həkim xərclərini ödəyir. Səbinə barışıq ərizəsi verir, məhkəmə icraata xitam verir və Günay heç bir tənbeh almır.

Cərimə sizə çatmır: ziyanı necə geri almaq olar?

Döyməyə görə cərimə dövlətə ödənilir, zərərçəkmişə ondan bir manat da düşmür. Müalicə, dərman, sınmış telefon, cırılmış paltar kimi maddi ziyanı, həmçinin mənəvi ziyanı ayrıca mülki iddia ilə tələb etmək lazımdır. Bu iddiada inzibati xəta işi üzrə məhkəmə qərarı ciddi sübutdur, çünki hadisənin baş verdiyi və kimin təqsirli olduğu artıq müəyyən edilib.

Qarşılıqlı dava ayrıca problemdir. Hər iki tərəf bir-birinə zərbə vurubsa, hər birinin hərəkəti ayrıca qiymətləndirilir və protokol hər ikisi barəsində tərtib oluna bilər. Özünüzü müdafiə etmisinizsə, bunu sübut etmək sizin marağınızdadır: hücumun kimdən gəldiyi və cavab hərəkətinin hücuma uyğun olub-olmadığı işin nəticəsinə birbaşa təsir edir. Ona görə davanı kimin başlatdığını göstərən video və şahid ifadəsi çox vaxt işin taleyini həll edir.

Tez-tez verilən suallar

Bir sillə vurmaq da döymə sayılır?

Bəli. Qanun yalnız ardıcıl zərbələri yox, qəsdən fiziki ağrı yetirən istənilən zorakı hərəkəti əhatə edir: sillə, itələmə, saçdan dartma. Əsas şərt sağlamlığa zərərin olmamasıdır.

Döyməyə görə cəzalanan şəxsin məhkumluğu yaranırmı?

Xeyr. Döymə inzibati xətadır, inzibati tənbeh isə cinayət cəzası deyil və məhkumluq yaratmır. Sağlamlığa zərər vurulubsa və əməl Cinayət Məcəlləsi ilə tövsif olunubsa, vəziyyət tamam başqadır.

Ərizəni vermişəm, indi barışmaq istəyirəm. Gecdirmi?

Məhkəmə qərar çıxarana qədər gec deyil. Barışığınızı yazılı ərizə ilə məhkəməyə bildirin; tərəflər barışdıqda icraata xitam verilir.

Qarşı tərəf də məndən şikayət edib. Nə olacaq?

Hər iki tərəfin hərəkəti ayrıca qiymətləndirilir. Yalnız özünüzü müdafiə etmisinizsə, bunu təsdiq edən video, şahid ifadəsi və tibbi sənədləri məhkəməyə təqdim edin.

Ailədə döymə də eyni qaydaya tabedirmi?

Tövsif eynidir: sağlamlığa zərər yoxdursa, inzibati xəta, varsa cinayət. Ailə-məişət zorakılığı hallarında isə zərərçəkmiş əlavə olaraq mühafizə orderi kimi xüsusi müdafiə vasitələrindən istifadə edə bilər.