Bədən xəsarətinin dərəcələri: yüngül, az ağır, ağır — hansı maddə tətbiq olunur

Dava zamanı qardaşınızın burnu sınıb, polis isə «ekspertizanın rəyini gözləyirik» deyir. Bu rəy gələnə qədər heç kim işin inzibati xəta, yoxsa cinayət olacağını, cinayətdirsə hansı maddə ilə gedəcəyini dəqiq deyə bilməz. Çünki məsuliyyəti zərbənin gücü yox, bədən xəsarətinin dərəcələri müəyyən edir.

Sağlamlığa qarşı əməllərin dörd pilləsi

Qanun bu əməlləri dörd pillədə qiymətləndirir. Ən aşağı pillə sağlamlığa zərər vurmadan fiziki ağrı yetirmədir, yəni döymə. O, 2012-ci ildən cinayət deyil, inzibati xətadır: 300–500 manat cərimə və ya 2 ayadək inzibati həbs. Döymənin təfərrüatını döymənin inzibati xəta kimi qiymətləndirilməsi yazısında izah etmişik. Qalan üç pillə Cinayət Məcəlləsindədir və hər birinə ayrıca maddə həsr olunub.

Pillələr bir-birinə söykənir. Az ağır zərərin qanuni tərifi məhz həyat üçün təhlükənin və ağır zərərin nəticələrinin olmaması ilə başlayır. Ona görə ekspert də yuxarıdan aşağı düşür: əvvəlcə ağır zərərin əlamətlərini yoxlayır, onlar yoxdursa, növbəti pilləyə keçir.

Ağır zərər: 126-cı maddə hansı nəticələri sayır?

Ağır zərər üçün aşağıdakı nəticələrdən biri kifayətdir:

• həyat üçün təhlükəli xəsarət;
• görmə, nitq və ya eşitmə qabiliyyətinin itirilməsi;
• hər hansı orqanın və ya orqanın funksiyasının itirilməsi;
• üzün sağalmaz eybəcərləşməsi;
• hamiləliyin pozulması və ya psixi pozuntu;
• ümumi əmək qabiliyyətinin qanunda göstərilən həddən az olmayaraq davamlı itirilməsi, yaxud peşə əmək qabiliyyətinin tam itirilməsi.

Birinci meyar çox vaxt yanlış anlaşılır. Həyat üçün təhlükə xəsarətin vurulduğu andakı vəziyyətə görə qiymətləndirilir, müalicənin nəticəsinə görə yox. Qarın boşluğuna nüfuz edən bıçaq yarası uğurlu əməliyyatdan sonra izsiz sağalsa da, ağır zərər olaraq qalır. Həkimlərin peşəkarlığı təqsirkarın məsuliyyətini azaltmır.

Üz eybəcərliyində iş iki hissəyə bölünür. İzin sağalmaz olub-olmadığını, yəni cərrahi müdaxilə olmadan keçib-keçməyəcəyini ekspert müəyyən edir. Bu izin üzü eybəcər edib-etmədiyini isə məhkəmə qiymətləndirir. Kiçik çapıq sağalmaz ola bilər, amma hər sağalmaz iz eybəcərlik sayılmır.

Ağır zərər zərərçəkmişin ölümünə səbəb olubsa, amma təqsirkarın qəsdi yalnız sağlamlığa zərərə yönəlibsə, əməl qəsdən adam öldürmə deyil, CM 126.3 ilə tövsif olunur: ölümə münasibət burada ehtiyatsızlıqdır.

Az ağır və yüngül zərər: sərhəd müddətdədir

Hər iki dərəcədə xəsarət həyat üçün təhlükəli deyil və ağır zərərin nəticələrini doğurmur. Onları iki meyar ayırır. Birincisi, sağlamlığın pozulma müddətidir: yüngül zərərdə qısamüddətli, az ağır zərərdə uzunmüddətli. İkincisi, ümumi əmək qabiliyyətinin davamlı itirilməsidir: yüngül zərərdə cüzi, az ağır zərərdə isə əhəmiyyətli, amma ağır zərər üçün müəyyən edilmiş həddən az.

Müddətin konkret həddini və əmək qabiliyyətinin itirilmə faizlərini məhkəmə-tibbi ekspertizanın qaydaları müəyyən edir. Ekspert xəstəxanada yatılan və ya xəstəlik vərəqəsində göstərilən günləri mexaniki şəkildə götürmür. O, xəsarətin xarakterinə və tibbi sənədlərdə əks olunmuş faktiki müalicə gedişatına baxır.

Kənan maşın saxlamaq üstündə mübahisədə Turalın üzünə yumruq vurur. Turalın burun sümüyü sınır, müalicə uzun çəkir. Ekspertiza sınığın sağlamlığın uzunmüddətli pozulmasına səbəb olduğunu müəyyən edir və xəsarəti az ağır zərər kimi qiymətləndirir, Kənan CM 127 ilə təqsirləndirilir. Eyni zərbədən yalnız qançır və burun qanaxması qalsaydı, ekspertiza sağlamlığa zərər tapmaya bilərdi və iş döymə kimi inzibati qaydada baxılardı.

Dərəcəni kim və necə müəyyən edir?

Xəsarətin dərəcəsini nə polis əməkdaşı, nə müstəntiq, nə də xəstəxanadakı həkim müəyyən edir. Bunu yalnız məhkəmə-tibbi ekspertiza edir. Xəstəxana həkiminin diaqnozu ekspert üçün mənbədir, amma hüquqi qiymət deyil.

Ekspert zərərçəkmişi şəxsən müayinə edir, tibbi kartı, rentgen və tomoqrafiya şəkillərini, çıxarışı (epikrizi) öyrənir, lazım olsa əlavə müayinə tələb edir. Rəydə xəsarətin növü, yaranma mexanizmi, təxmini vaxtı və hansı dərəcəyə aid olduğu əsaslandırılır.

Rəy həmişə bir dəfəyə yekun olmur. Müalicə davam edirsə, sağlamlığın pozulma müddəti hələ bəlli deyil və ilkin rəy natamam qala bilər. Belə halda əlavə ekspertiza təyin edilir. Rəyin düzgünlüyünə şübhə varsa, başqa ekspertlər tərəfindən təkrar ekspertiza keçirilir. Zərərçəkmişin də, təqsirləndirilən şəxsin də ekspertin qarşısına sual qoymaq, rəylə tanış olmaq və əlavə və ya təkrar ekspertiza haqqında vəsatət vermək hüququ var.

Maddəni təkcə xəsarətin dərəcəsi müəyyən etmir

Eyni dərəcəli xəsarət fərqli maddələrə düşə bilər. Hakim üç sual verir.

1. Qəsd, yoxsa ehtiyatsızlıq? 126–128-ci maddələr qəsdən vurulan zərər üçündür. Ehtiyatsızlıqdan vurulan zərər ayrıca, xeyli yüngül sanksiyalı maddə ilə qiymətləndirilir, bəzi hallarda isə ümumiyyətlə cinayət məsuliyyəti yaratmır.
2. Yüngülləşdirici şərait varmı? Güclü həyəcan (affekt) vəziyyətində, zəruri müdafiə həddini aşmaqla və ya cinayətkarı tutarkən zəruri tədbirlərin həddini aşmaqla vurulan zərər üçün Məcəllədə daha yüngül sanksiyalı ayrıca maddələr var. Hücumu dəf edərkən həddin harada bitdiyini zəruri müdafiə və onun həddi yazısında izah etmişik.
3. Ağırlaşdırıcı hal varmı? Məsələn, zərər bir qrup şəxs tərəfindən, xüsusi amansızlıqla və ya xuliqanlıq niyyəti ilə vurulubsa, maddənin daha ağır sanksiyalı hissəsi tətbiq olunur.

Sanksiyalar dərəcə artdıqca kəskin ağırlaşır: yüngül zərər böyük ictimai təhlükə törətməyən cinayətdir, ağır zərərdə isə söhbət uzunmüddətli azadlıqdan məhrumetmədən gedir. Hər hissənin dəqiq cəza hədlərini e-qanun.az-da Cinayət Məcəlləsinin mətnindən yoxlayın.

Xəsarət almısınızsa: ilk addımlar

1. Həmin gün həkimə müraciət edin. Travma məntəqəsindən və ya təcili yardımdan alınmış sənəd sonrakı ekspertizanın təməlidir.
2. Polisə ərizə verin və məhkəmə-tibbi ekspertizaya göndəriş istəyin.
3. Bütün tibbi sənədlərin surətini saxlayın: rentgen, tomoqrafiya, epikriz, həkim arayışları.
4. Ekspert rəyi ilə tanış olun. Razı deyilsinizsə, əlavə və ya təkrar ekspertiza vəsatəti verin.
5. Xərcləri sənədləşdirin. Dərman və müalicə çekləri, itirilmiş qazancı göstərən sənədlər cinayət işində mülki iddiaçı kimi ziyanın ödənilməsini tələb edərkən lazım olacaq.

Xəsarəti vuran şəxs barışmaq təklif edə bilər. Yüngül və bəzi hallarda az ağır zərər üzrə işlərdə barışıq məsuliyyətdən azadetməyə gətirib çıxara bilər; şərtlərini zərərçəkmişlə barışıq yazısında araşdırmışıq. Barışıq ərizəsini yazmazdan əvvəl ekspert rəyini və ziyanın tam məbləğini bilməyiniz daha düzgündür.

Tez-tez verilən suallar

Burun sınığı hansı dərəcəyə aiddir?

Bunu əvvəlcədən demək olmaz. Sınığın növü, yerdəyişmənin olub-olmaması və sağalma müddəti fərqli nəticə verir, dərəcəni isə yalnız konkret ekspert rəyi müəyyən edir.

Ekspertizanın rəyi ilə razı deyiləmsə, nə edə bilərəm?

Müstəntiqə və ya məhkəməyə əlavə, yaxud təkrar ekspertiza haqqında vəsatət verin. Vəsatətdə rəyin hansı hissəsinin natamam və ya şübhəli olduğunu konkret göstərin.

Xəsarət təsadüfən vurulubsa, cavabdehlik yaranırmı?

Ehtiyatsızlıqdan vurulan zərər 126–128-ci maddələrlə deyil, daha yüngül sanksiyalı ayrıca maddə ilə qiymətləndirilir, bəzi hallarda isə cinayət məsuliyyəti yaratmır. Ziyanın mülki qaydada ödənilməsi vəzifəsi isə hər halda qalır.

Ağır zərər ölümlə nəticələnibsə, bu, adam öldürmədir?

Təqsirkarın qəsdi yalnız sağlamlığa zərərə yönəlibsə və ölüm ehtiyatsızlıqdan baş veribsə, əməl CM 126.3 ilə tövsif olunur. Ölümü arzu edibsə və ya ona şüurlu surətdə yol veribsə, bu, artıq qəsdən adam öldürmədir.