Xırda xuliqanlıq ilə xuliqanlıq cinayətinin fərqi (İXM 510 / CM 221)

Gecə saat 2-də həyətdə musiqini sonadək açan, onu sakitləşdirməyə çıxan qonşulara söyüş söyən gənc polis bölməsinə aparılır. Səhəri gün ailəsi eyni sualı verir: iş cərimə ilə bitəcək, yoxsa cinayət işi açılacaq? Cavab xırda xuliqanlıq ilə xuliqanlıq cinayəti arasındakı sərhəddən asılıdır və bu sərhəd vəkillik, hakimlik testlərində də tez-tez yoxlanılır.

Xırda xuliqanlıq (İXM 510): hansı hərəkətlər aiddir?

İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 510-cu maddəsi xırda xuliqanlığı ictimai yerlərdə nalayiq söyüş söyməklə, adamlara təhqiramiz sataşmaqla və bu kimi digər hərəkətlərlə ictimai qaydanın və vətəndaşların əmin-amanlığının pozulması kimi müəyyən edir. Tipik hallar gündəlik həyatdan tanışdır: metroda sərnişinlərə söyüş, küçədə keçənlərə sataşma, parkda və ya kafedə başqalarını narahat edən nümayişkaranə davranış.

Burada iki şey yoxdur: zor və əmlaka zərər. Şəxs kiməsə əl qaldırmır, hədələmir, əşya sındırmır. Əməl ictimai qaydanı pozur, amma onu «kobud» pozmur. Yerin də rolu var: qanunun mətni xırda xuliqanlığı ilk növbədə ictimai yerdə törədilən hərəkətlə bağlayır.

Protokolu polis tərtib edir, işə isə məhkəmə baxır. Tənbeh kimi cərimə və ya inzibati həbs tətbiq edilə bilər. Maddənin bir neçə hissəsi olduğuna görə protokolda hansı hissənin göstərildiyinə baxın və dəqiq sanksiyanı e-qanun.az-da İXM-in cari mətni ilə tutuşdurun.

Yolda sürət yarışı, təkər qaldırma kimi hərəkətlər isə ayrıca inzibati xətadır — avtoxuliqanlıq (İXM 511.1). 2026-cı il üçün qüvvədə olan cədvələ görə buna 500–750 manat cərimə nəzərdə tutulub.

Xuliqanlıq cinayəti (CM 221): üç əlamət birlikdə

Cinayət Məcəlləsinin 221-ci maddəsi xuliqanlığı ictimai qaydanı kobud surətdə pozan, cəmiyyətə açıq-aşkar hörmətsizlik ifadə edən, zor tətbiq etməklə və ya zor tətbiq etmək hədəsi ilə, habelə başqasının əmlakını məhv etməklə və ya zədələməklə müşayiət olunan qəsdən hərəkətlər kimi müəyyən edir. Tərkib üçün üç əlamət eyni vaxtda olmalıdır:

1. İctimai qaydanın kobud pozulması. Kobudluğu hakim hadisənin bütün hallarına görə qiymətləndirir: pozuntu nə qədər davam edib, neçə nəfər narahat olub və ya zərər çəkib, müəssisənin, nəqliyyatın, tədbirin işi dayanıbmı.
2. Cəmiyyətə açıq-aşkar hörmətsizlik. Şəxs ümumi qəbul olunmuş qaydalara nümayişkaranə etinasızlıq göstərir, çox vaxt səbəbsiz və ya cüzi bəhanə ilə hərəkət edir.
3. Zor, zor hədəsi və ya əmlaka zərər. Sillə, itələmə, butulka ilə hədələmə, vitrin şüşəsinin sındırılması, avtomobilin zədələnməsi.

Bunlardan biri yoxdursa, əməl CM 221 deyil. Zor yoxdur, amma qayda pozulubsa, xırda xuliqanlığa baxılır. Zor var, amma şəxsi münaqişədən doğubsa, sağlamlığa qarşı əməllər gündəmə gəlir.

Qanun ağırlaşdırıcı halları ayrıca hissələrdə nəzərdə tutur. Məsələn, xuliqanlıq bir qrup şəxs tərəfindən, hakimiyyət nümayəndəsinə və ya xuliqanlığın qarşısını alan şəxsə müqavimət göstərilməklə, silahdan və ya silah qismində istifadə edilən əşyalardan istifadə etməklə törədildikdə maddənin daha ağır hissələri tətbiq olunur.

Xırda xuliqanlıq ilə xuliqanlıq: müqayisə cədvəli

Sərhəd praktikada necə keçir: iki nümunə

Vüqar axşam saat 11-də metroda sərxoş halda sərnişinlərə söyüş söyür, bir qadına təhqiramiz sözlərlə sataşır. Heç kimə toxunmur, heç nə sındırmır, stansiya növbətçisinin xəbərdarlığından sonra qatardan düşür. Polis İXM 510 ilə protokol tərtib edir və məhkəmə ona inzibati tənbeh təyin edir. Əməl ictimai yerdə törədilib, amma zor və əmlaka zərər olmadığı üçün cinayət tərkibi yaranmır.

Nicat avtobus dayanacağında səbəbsiz yerə qışqırır, dayanacağın 600 manatlıq şüşə panelini təpiklə sındırır, onu sakitləşdirmək istəyən yaşlı kişini isə sınıq butulka ilə hədələyir. Burada ictimai qayda kobud pozulub, hörmətsizlik açıqdır, həm əmlak zədələnib, həm də zor hədəsi var. Əməl CM 221 ilə tövsif olunur. Butulkanın silah qismində istifadə edilib-edilmədiyi isə daha ağır hissənin tətbiqi baxımından ayrıca qiymətləndiriləcək.

Şəxsi münaqişə xuliqanlıq sayılırmı?

Məhkəmə təcrübəsində ən çox mübahisə doğuran sual budur. Xuliqanlıq niyyəti cəmiyyətə qarşı yönəlir: şəxs səbəbsiz və ya cüzi bəhanə ilə başqalarına hörmətsizliyini nümayiş etdirir. Qonşu ilə su axması, borc və ya qısqanclıq üstündə dava isə konkret şəxsə münasibətdən doğur. Belə hallarda, hadisə küçədə baş versə belə, əməl adətən xuliqanlıq deyil, şəxsiyyət əleyhinə əməl kimi qiymətləndirilir: sağlamlığa zərər yoxdursa, döymə kimi inzibati xəta, zərər varsa, bədən xəsarəti.

Amma şəxsi münaqişə bəhanəyə də çevrilə bilər. Mübahisə iki nəfər arasında başlayıb, sonra şəxs kafedə masaları aşırır, ətrafdakılara hücum edir, müdaxilə edən ofisianta zərbə vurursa, əməl artıq bir nəfərə yox, ictimai qaydaya yönəlir. Hakim motivi şəxsin sözünə görə deyil, hərəkətlərin kimə və necə yönəldiyinə görə müəyyən edir.

Məsuliyyət: cərimədən məhkumluğa

Fərq təkcə terminlərdə deyil. Xırda xuliqanlıq üzrə iş qısa müddətdə həll olunur və tənbeh cərimə və ya inzibati həbsdir. Qərarla razı deyilsinizsə, surətini aldığınız gündən 10 gün ərzində şikayət verə bilərsiniz; qaydasını inzibati xəta qərarından şikayət yazısında izah etmişik. Ən vacibi, inzibati tənbeh məhkumluq yaratmır.

Xuliqanlıq cinayətində isə cinayət işi başlanır, cinayət təqibi aparılır, məsələni məhkəmə hökmü həll edir. Sanksiya cərimədən azadlıqdan məhrumetməyədək dəyişir, ağırlaşdırıcı hissələrdə isə kəskin sərtləşir. Hökm qanuni qüvvəyə mindikdən sonra şəxs məhkum sayılır və bu, işə qəbulda, viza müraciətində, yeni hüquqpozma zamanı ona qarşı işləyə bilər.

Xuliqanlıq ictimai qaydaya qarşı cinayətdir və zərərçəkmişin şikayətindən asılı olmayaraq təqib olunur: ərizə geri götürülsə də, iş öz-özünə dayanmır. Üç məsuliyyət növünün ümumi müqayisəsi cinayət, inzibati və intizam məsuliyyəti yazısındadır.

Tez-tez verilən suallar

Mənzildə törədilən hərəkət xuliqanlıq ola bilərmi?

Xırda xuliqanlıq qanunda əsasən ictimai yerlə bağlanır, CM 221-in mətnində isə yer şərti yoxdur — həlledici olan ictimai qaydanın kobud pozulmasıdır. Ailə üzvləri arasında mənzil daxilindəki münaqişə isə adətən xuliqanlıq kimi deyil, şəxsiyyət əleyhinə əməl və ya məişət zorakılığı kimi qiymətləndirilir.

Xırda xuliqanlığa görə inzibati həbs verilə bilərmi?

Bəli, qanun cərimə ilə yanaşı inzibati həbsə də yol verir. Həbsi yalnız məhkəmə təyin edir və o, cinayət cəzası sayılmır.

Protokolu imzalamasam, iş dayanacaqmı?

Xeyr. İmzadan imtina protokolda qeyd olunur və onun hüquqi qüvvəsini aradan qaldırmır. Razı deyilsinizsə, «razı deyiləm» yazıb izahatınızı protokola əlavə etmək daha faydalıdır.

Xuliqanlığa görə zərərçəkmişlə barışmaq işi bitirirmi?

Xuliqanlıq zərərçəkmişin şikayətindən asılı olmayaraq təqib olunur, ona görə barışıq işi avtomatik bitirmir. Barışıq və ziyanın ödənilməsi məsuliyyətdən azadetmə məsələsi həll edilərkən və ya cəza təyin edilərkən nəzərə alına bilər.