Təhqir və böhtan (CM 147–148): sosial şəbəkə paylaşımları, sübut və cəza

Keçmiş iş yoldaşınız açıq Instagram səhifəsində sizin haqqınızda «diplomunu pulla alıb» yazıb, paylaşımın altında onlarla şərh toplanıb. Yaxud kimsə rayonun Facebook qrupunda sizi söyüşlə alçaldıb. Belə hallarda təhqir və böhtan maddələri işə düşə bilər, amma hər kobud söz cinayət deyil və şikayətin yolu adi cinayət işlərindən fərqlidir.

Böhtan ilə təhqirin fərqi: yalan fakt və alçaldıcı forma

Böhtanda açar söz «yalan»dır. Şəxs başqası haqqında fakt iddia edir: «rüşvət alıb», «diplomu saxtadır», «müştərilərin pulunu mənimsəyib». Bu iddialar yoxlanıla bilər. Məlumat doğrudursa, nə qədər xoşagəlməz olsa da, böhtan yoxdur. Yayan şəxs məlumatın yalan olduğunu bilmirsə, yəni səmimi şəkildə yanılıbsa, cinayət tərkibi yenə yaranmır: qanun «bilə-bilə» yalan tələb edir.

Təhqirdə isə fakt olmaya da bilər. Burada həlledici olan formadır: söyüş, alçaldıcı ləqəb, ədəbsiz müqayisə, nalayiq şəkil və ya jest. Deyilən sözün doğru olub-olmaması təhqir üçün əsas deyil — insanı ictimaiyyət qarşısında nalayiq formada alçaltmaq kifayətdir.

Böhtanın daha ağır növü də var. Şəxs başqasını ağır və ya xüsusilə ağır cinayət törətməkdə yalandan ittiham edirsə, 147-ci maddənin ikinci hissəsi tətbiq olunur və cəza xeyli sərtləşir.

Sosial şəbəkə paylaşımı nə vaxt «kütləvi» sayılır?

Hər iki maddə əməlin kütləvi formada törədilməsini tələb edir: kütləvi çıxışda, kütləvi nümayiş etdirilən əsərdə, kütləvi informasiya vasitələrində və ya kütləvi nümayiş etdirilən internet informasiya ehtiyatında. İnternetin bu siyahıya ayrıca daxil edilməsi sosial şəbəkə paylaşımlarını birbaşa əhatə edir. Praktikada adətən belə yanaşılır:

• Açıq profil, səhifə və ya kanal. Paylaşım, video və şərh hər kəsə açıqdırsa, izləyici sayı az olsa belə, kütləvilik şərti ödənilir.
• Qapalı qrup və çat. Burada iştirakçıların sayına, qrupun xarakterinə və məlumatın nə qədər geniş dairəyə çatdığına baxılır. Bir neçə min üzvü olan rayon qrupu ilə 4 nəfərlik ailə çatı eyni deyil.
• İki nəfər arasındakı yazışma. Şəxsi mesaj adətən kütləvi sayılmır. Sizə WhatsApp-da yazılmış söyüş nə qədər ağır olsa da, CM 148 üzrə şikayət çox güman ki, icraata qəbul edilməyəcək.

Saxta ad, profil və ya hesabdan istifadə etməklə internetdə böhtan və təhqir Cinayət Məcəlləsində ayrıca maddə ilə nəzərdə tutulub. Anonim hesab məsuliyyətdən qurtarmır, amma müəllifi müəyyən etmək çətinləşir. Belə hallarda hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət etmək adətən yeganə real yoldur.

Tənqid və fikir bildirmək cinayət deyil

Konstitusiya həm şərəf və ləyaqətin müdafiəsini (46-cı maddə), həm də fikir və söz azadlığını (47-ci maddə) təmin edir. Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 10-cu maddəsi də ifadə azadlığını qoruyur və məhkəmələr bu balansı nəzərə almalıdır. Ona görə hakim həmişə soruşur: bu, fakt iddiasıdır, yoxsa dəyər mühakiməsi?

«Bu klinikada xidmət biabırçıdır, bir daha getmərəm» — rəydir və sübut tələb etmir. «Klinikanın həkimi saxta diplomla işləyir» — fakt iddiasıdır və yalan olduqda böhtan ola bilər. Siyasətçi, məmur və tanınmış şəxs isə adi vətəndaşdan daha sərt tənqidə dözməli olur: ictimai fəaliyyətinə dair kəskin rəy özlüyündə cinayət deyil.

Şikayət birbaşa məhkəməyə verilir: xüsusi ittiham qaydası

Təhqir və böhtan xüsusi ittiham işləridir. Bir qayda olaraq polis bu işlər üzrə istintaq aparmır, ittihamı prokuror da müdafiə etmir. Zərərçəkmiş özü xüsusi ittihamçı olur və əməli o sübut edir. İttiham növlərinin fərqini xüsusi, ictimai-xüsusi və ictimai ittiham yazısında izah etmişik.

1. Sübutları dərhal qoruyun. Paylaşım istənilən an silinə bilər.
2. Şikayəti rayon (şəhər) məhkəməsinə verin. Kimin, nə vaxt, harada, hansı sözləri yazdığını, bunun hansı maddəyə düşdüyünü, sübutları və şahidləri göstərin. Quruluşu xüsusi ittiham şikayətinin nümunəsi yazısında hazır şablonla vermişik.
3. Hazırlıq iclasına gəlin. Hakim şikayətin qanunun tələblərinə uyğunluğunu yoxlayır və tərəflərə barışıq imkanını izah edir. Natamam və ya qüsurlu şikayət icraata qəbul edilməyə bilər.
4. Məhkəmə baxışında ittihamı müdafiə edin. Sübut təqdim edir, şahidləri dindirir, lazım olsa məhkəmədən sənəd tələb edilməsi barədə vəsatət verirsiniz.

Sübut: skrinşot, ekran videosu, şahid və ekspertiza

Xüsusi ittiham işində sübutu sizin əvəzinizə heç kim toplamayacaq. Ona görə:

• Skrinşot tam olsun: profil adı, paylaşımın mətni, tarixi və şərhlər görünsün. Paylaşımın internet ünvanını ayrıca qeyd edin.
• Ekran videosu çəkin: profilə daxil olmaqdan paylaşımı açmağa qədər. Bu, «skrinşot montajdır» etirazını zəiflədir.
• Şahidləri müəyyən edin: paylaşımı görmüş, onu sizə göndərmiş və ya altında şərh yazmış şəxslər.
• Hesabın kimə məxsus olduğunu göstərin: şəkillər, əlaqə nömrəsi, əvvəlki yazışmalar. Cavabdehin ən çox işlətdiyi müdafiə «hesabım sındırılıb» olur.
• Sübutu rəsmiləşdirin: paylaşımın silinmə riski yüksəkdirsə, notariusa sübutların təmin edilməsi xahişi ilə müraciət etmək olar.

İfadənin nalayiq olub-olmadığı mübahisəlidirsə, məhkəmə linqvistik ekspertiza təyin edə bilər. Elektron sübutların qiymətləndirilməsini WhatsApp yazışması və skrinşotun sübut qüvvəsi yazısında ayrıca izah etmişik.

Ramil 12 min izləyicisi olan açıq səhifəsində keçmiş iş yoldaşı Aynur haqqında «diplomunu pulla alıb» yazır. Aynur paylaşımın skrinşotunu və ekran videosunu saxlayır, universitetdən təhsilini təsdiq edən arayış alır və paylaşımı görmüş iki həmkarını şahid göstərir. Ramil iddiasını heç bir sənədlə təsdiq edə bilmir, üstəlik Aynurla dörd il eyni şöbədə işləyib onun təhsilindən xəbərdar olduğu məlum olur. Məhz bu hal «bilə-bilə yalan» əlamətini sübut etmək üçün əsas yaradır.

Cəza, barışıq və mülki iddia

Böhtanın və təhqirin əsas tərkiblərində sanksiya cərimədən başlayır və alternativ olaraq daha ağır cəza növlərini də əhatə edir. Ağır və ya xüsusilə ağır cinayətdə ittihamla bağlı böhtan isə azadlıqdan məhrumetmə ilə də cəzalandırıla bilər. Dəqiq hədləri e-qanun.az-da Cinayət Məcəlləsinin mətnindən yoxlayın.

Xüsusi ittiham işlərində zərərçəkmiş təqsirləndirilən şəxslə barışdıqda icraata xitam verilir. Elçin rayonun 8 min üzvlü qrupunda qonşusu Fəridi söyüşlə təhqir edir. Fərid skrinşotlarla və iki şahidlə məhkəməyə şikayət verir. Hazırlıq iclasında Elçin paylaşımı silir, həmin qrupda üzr yazısı yerləşdirir, Fərid barışıq ərizəsi verir və iş bununla bitir.

Cinayət yolu yeganə yol deyil. Mülki Məcəllənin 23-cü maddəsinə görə şərəfə, ləyaqətə və ya işgüzar nüfuza xələl gətirən məlumatın təkzibini, vurulmuş maddi və mənəvi zərərin ödənilməsini məhkəmə qaydasında tələb etmək olar. Bu yol «bilə-bilə yalan» sübutunu tələb etmir: məlumatın həqiqətə uyğun olduğunu yayan şəxs sübut etməlidir. Cinayət işi daxilində də mülki iddia qaldırıb mənəvi ziyanın ödənilməsini tələb edə bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Doğru məlumatı yaymaq böhtan sayılırmı?

Xeyr, böhtan yalnız bilə-bilə yalan uydurmaların yayılmasıdır. Amma doğru məlumat nalayiq formada deyilərsə, təhqir kimi qiymətləndirilə bilər.

Şəxsi yazışmada söyüşə görə CM 148 ilə şikayət vermək olarmı?

Adətən yox, çünki təhqir kütləvi formada olmalıdır, iki nəfər arasındakı yazışma isə kütləvi sayılmır. Yazışmada hədə və ya şantaj varsa, bu, ayrıca qiymətləndirilir və polisə müraciət etmək lazımdır.

Paylaşım silinib. Şikayət etmək hələ mümkündürmü?

Bəli, əgər skrinşot, ekran videosu və ya şahid kimi sübutlarınız qalıbsa. Paylaşımın silinməsi törədilmiş əməli aradan qaldırmır, amma məhkəmə bunu cəza təyin edərkən nəzərə ala bilər.

Şirkət haqqında yalan yazılıbsa, nə etmək olar?

Şirkətin işgüzar nüfuzu əsasən mülki qaydada müdafiə olunur: Mülki Məcəllənin 23-cü maddəsi ilə təkzib və zərərin ödənilməsi tələb edilir. Paylaşım rəhbərin və ya işçinin şəxsən şərəf və ləyaqətinə toxunursa, həmin şəxs özü xüsusi ittiham şikayəti verə bilər.