İnzibati cərimə və həbs ilə cinayət cəzası kimi cərimə və həbsin fərqi: məhkumluq yaranırmı

Rəşad qonşusu ilə davaya görə 20 gün inzibati həbs çəkib, indi dövlət qulluğuna sənəd verəndə soruşur: məhkumluğum var, yoxsa yox? Nicat isə cinayət işi üzrə hökmlə təyin olunmuş cəriməni yol polisinin cəriməsi kimi görür və ödəməyi gecikdirir. İnzibati cərimə və həbs cinayət cəzası ilə eyni adı daşıyır, amma nəticələri tam fərqlidir.

Eyni ad, iki fərqli məcəllə

Cərimə də, həbs də qanunvericiliyimizdə iki yerdə var: İnzibati Xətalar Məcəlləsində (İXM) inzibati tənbeh, Cinayət Məcəlləsində isə cəza növü kimi. Adın eyniliyi aldadıcıdır. Hansı növlə üzləşdiyinizi dörd sual müəyyən edir: hansı məcəllənin maddəsi tətbiq olunub, sənədi kim çıxarıb, hansı prosedurla və sənədin adı nədir — qərar, yoxsa hökm.

Bir «həbs» də var ki, ümumiyyətlə cəza deyil. Həbs qətimkan tədbiri cinayət işi gedərkən, hökmdən əvvəl şəxsin gizlənməsinin və ya istintaqa mane olmasının qarşısını almaq üçün seçilir. Hökm çıxandan sonra həbsdə keçən müddət cəza müddətinə daxil edilir, amma tədbirin özü təqsir barədə nəticə demək deyil. Üç məsuliyyət növünün ümumi müqayisəsini cinayət, inzibati və intizam məsuliyyəti yazısında vermişik.

İnzibati cərimə ilə cinayət cəriməsi

İnzibati cərimə protokol əsasında çıxarılan qərarla təyin olunur. İşə səlahiyyətli orqan — polis, Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidməti, gömrük orqanı və başqaları — və ya hakim baxır. Cərimə fiziki şəxsə, vəzifəli şəxsə və hüquqi şəxsə tətbiq oluna bilər. Məbləğ konkret maddədə göstərilir: zibili urnadan kənara atmağa görə 50 manat, döyməyə görə 300–500 manat, ilk dəfə sərxoş halda idarəetməyə görə 400 manat.

Cinayət cəriməsi isə yalnız cinayət işi üzrə istintaqdan və məhkəmə baxışından sonra, ittiham hökmü ilə təyin edilir. Polis, müstəntiq və ya prokuror cinayət cəzası təyin edə bilməz. Məbləğ hədləri Cinayət Məcəlləsinin ümumi hissəsində və tətbiq olunan maddənin sanksiyasında göstərilir.

Ödənilməmə halında fərq xüsusilə kəskindir. Vaxtında ödənilməyən inzibati cərimə qərar qanuni qüvvəyə mindikdən sonra məcburi icraya yönəlir və icra məmuru tərəfindən tutulur. Cinayət cəriməsini ödəməkdən qərəzli yayınma isə Cinayət Məcəlləsinə görə cərimənin başqa cəza növü ilə əvəz edilməsinə səbəb ola bilər.

İnzibati həbs ilə cinayət cəzası kimi həbs

İnzibati həbs ən sərt inzibati tənbehlərdəndir və onu yalnız hakim təyin edir. Müddət maddədən asılıdır: məsələn, dilənçiliyə görə 10 günədək, uşağı dilənçiliyə cəlb etməyə görə 15 günədək, döyməyə görə 2 ayadək. Hamilə qadınlara və yetkinlik yaşına çatmayanlara inzibati həbs tətbiq edilmir, qanunda başqa istisnalar da var. Qərardan surətini aldığınız gündən 10 gün ərzində şikayət vermək olar; addımları inzibati xəta qərarından şikayət qaydası yazısında izah etmişik.

Cinayət Məcəlləsində həbs ayrıca cəza növüdür: məhkumun müəyyən müddətə cəmiyyətdən təcrid olunması. O, azadlıqdan məhrum etmə ilə eyni deyil və yalnız ittiham hökmü ilə təyin olunur. Hansı hallarda və hansı müddətə tətbiq oluna biləcəyini e-qanun.az-da Məcəllənin həbs cəzasına dair maddəsindən yoxlayın.

Məhkumluq: əsas fərq buradadır

İnzibati tənbeh məhkumluq yaratmır. Qərarın icrası başa çatdığı gündən bir il ərzində yeni inzibati xəta törətməyən şəxs tənbeh almamış hesab olunur. Bu bir il formallıq deyil: həmin dövrdə eyni xətanı yenidən törədən şəxs daha ağır sanksiya ilə üzləşir. 2026-cı il üçün qüvvədə olan cədvələ görə sürücülük vəsiqəsi olmadan idarəetmə 200 manat, onun təkrarı 400 manat; ilk dəfə sərxoş idarəetmə 400 manat, təkrarı isə 500 manat cərimə ilə cəzalandırılır.

Cinayət cəzası isə, növündən asılı olmayaraq, məhkumluq yaradır. Şəxs ittiham hökmü qanuni qüvvəyə mindiyi gündən məhkumluğu ödənilənədək və ya götürülənədək məhkum sayılır. Yalnız cərimə ilə cəzalandırılmış şəxs də bu dövrdə məhkumdur. Praktik nəticələr bunlardır:

• qəsdən cinayətə görə məhkumluğu olan şəxs yenidən qəsdən cinayət törədərsə, residiv yaranır və bu, cəzanı ağırlaşdıran haldır;
• dövlət qulluğuna, hakim vəzifəsinə və bir sıra digər vəzifələrə qəbul üçün ödənilməmiş və götürülməmiş məhkumluğun olmaması tələb olunur;
• iş yeri və ya başqa qurum məhkumluq haqqında arayış istədikdə bu dövrdə arayış «təmiz» olmur.

Məhkumluğun ödənilmə müddəti cəzanın növündən və cinayətin kateqoriyasından asılıdır. Məsələn, böyük ictimai təhlükə törətməyən və ya az ağır cinayətə görə azadlıqdan məhrum edilmiş şəxsin məhkumluğu cəzanı çəkib qurtardığı gündən 2 il keçdikdə ödənilir. Digər hallar və vaxtından əvvəl götürülmə məhkumluğun ödənilməsi və götürülməsi yazısındadır.

Fərqlər bir cədvəldə

İki həyat nümunəsi

Davadan sonra 20 gün. Rəşad mübahisə zamanı qonşusunu vurub, amma sağlamlığa zərər dəyməyib. Bu, döymədir, yəni inzibati xəta, və hakim ona 20 gün inzibati həbs təyin edib. Rəşadın məhkumluğu yaranmır, anketdə «məhkum olunmamışam» yazması düzgündür. Zərbə yüngül zərərə səbəb olsaydı, əməl Cinayət Məcəlləsinə keçər və mənzərə tam dəyişərdi.

Hökmlə cərimə. Nicat böyük ictimai təhlükə törətməyən cinayətə görə məhkum olunub, məhkəmə hökmlə ona cərimə cəzası təyin edib. O, bunu adi cərimə sayır və ödəməyi aylarla gecikdirir. Nəticədə iki risk yaranır: hökm qanuni qüvvəyə mindiyi gündən Nicat məhkum sayılır, qərəzli yayınma isə cərimənin başqa cəza növü ilə əvəz edilməsinə səbəb ola bilər.

Tez-tez verilən suallar

İnzibati həbs çəkmiş şəxs dövlət qulluğuna qəbul oluna bilərmi?

İnzibati həbs məhkumluq yaratmır, ona görə məhkumluqla bağlı qadağa bu şəxsə şamil edilmir. Namizədə aid digər tələblər isə ayrıca yoxlanılır.

İnzibati cərimə məhkumluq haqqında arayışda görünürmü?

Məhkumluq haqqında arayış cinayət məhkumluğu barədədir. İnzibati tənbeh məhkumluq sayılmır, ona görə «məhkumluğu yoxdur» statusuna təsir etmir.

Eyni əmələ görə həm inzibati, həm də cinayət cəzası verilə bilərmi?

Xeyr. Əməldə cinayət əlamətləri aşkarlanarsa, inzibati icraata xitam verilir və materiallar cinayət təqibi orqanına göndərilir.

Həbs qətimkan tədbiri məhkumluq yaradırmı?

Xeyr. Qətimkan tədbiri təqsir barədə qərar deyil; məhkumluğu yalnız qanuni qüvvəyə minmiş ittiham hökmü yaradır. Bəraət hökmü çıxarsa, şəxsin reabilitasiya və zərərin ödənilməsi hüququ yaranır.