Dilənçilik və uşağın dilənçiliyə cəlb edilməsi: 2026 cərimələri

Svetoforda maşın pəncərələrinə yaxınlaşıb pul istəyən azyaşlı uşaqlar, metro çıxışında qucağında körpə ilə dayanan qadın — bu mənzərə çoxumuza tanışdır. Milli Məclis 21 aprel 2026-da İnzibati Xətalar Məcəlləsinə dəyişiklikləri qəbul edib: dilənçiliyə görə cərimə ilə yanaşı, uşağı küçəyə çıxaran böyüklər üçün daha ağır sanksiya nəzərdə tutulub.

Milli Məclis nəyi qəbul edib?

21 aprel 2026-da qəbul olunan dəyişikliklər yalnız dilənçiliyə aid deyil. Paket uşaqların müdafiəsini bir neçə istiqamətdə gücləndirir: küçədəki istismardan tutmuş məktəbdəki bullinqə qədər.

Son üç əməl üzrə cərimə məbləğlərini və yeni normaların İXM-dəki maddə nömrələrini e-qanun.az-da Məcəllənin cari mətnindən yoxlayın. Bir qaydanı da nəzərə alın: məsuliyyəti ağırlaşdıran norma geriyə qüvvəyə malik deyil. Yeni sanksiya yalnız dəyişiklik qüvvəyə mindikdən sonra törədilmiş əmələ tətbiq olunur.

Dilənçiliyə görə cərimə: xəbərdarlıqdan həbsə qədər

Dilənçilik üçün qanun üç pilləli sanksiya qoyur. Ən yüngülü xəbərdarlıqdır, ondan sonra 100–200 manat cərimə gəlir. İşin halları və şəxsin özü nəzərə alınmaqla bu tədbirlər kifayət sayılmırsa, 10 günədək inzibati həbs tətbiq oluna bilər.

Pillənin seçimi təsadüfi deyil. İnzibati tənbeh verilərkən xətanın xarakteri, şəxsin şəxsiyyəti, təqsirin dərəcəsi, əmlak vəziyyəti, məsuliyyəti yüngülləşdirən və ağırlaşdıran hallar nəzərə alınır. Ehtiyac üzündən bir dəfə küçəyə çıxmış yaşlı qadınla dilənçiliyi gündəlik «iş»ə çevirmiş şəxs eyni cəzanı almamalıdır.

Həbslə bağlı iki məhdudiyyət var:

• inzibati həbsi yalnız hakim təyin edə bilər;
• inzibati həbs hamilə qadınlara və yetkinlik yaşına çatmayanlara tətbiq edilmir, qanunda başqa istisnalar da var.

Uşaqlar isə ümumiyyətlə başqa rejimdədir. İnzibati məsuliyyət 16 yaşdan başlayır, ona görə dilənən 10 yaşlı uşaq cərimələnmir. Onun vəziyyəti yetkinlik yaşına çatmayanların işləri və hüquqlarının müdafiəsi üzrə komissiyanın, qəyyumluq və himayə orqanının diqqətinə çatdırılır, məsuliyyət isə onu küçəyə çıxaran böyüyün üzərinə düşür.

Qərarla razı deyilsinizsə, surətini aldığınız gündən 10 gün ərzində şikayət verə bilərsiniz. Şikayətin quruluşu və tipik səhvlər inzibati xəta qərarından şikayət qaydası yazısındadır.

Uşağı dilənçiliyə cəlb etmək: kim cavab verir?

Bu əmələ görə sanksiya daha sərtdir: 200–500 manat cərimə və ya 15 günədək inzibati həbs. Cavabdeh uşağı küçəyə çıxaran istənilən böyükdür — valideyn, qohum, qonşu və ya tamamilə yad adam.

«Cəlb etmə» yalnız zor demək deyil. Uşağı razı salmaq, ona «tapşırıq» vermək, dayanacağı yeri göstərmək, toplanan pulu ondan almaq da bu anlayışa daxil ola bilər. Körpəni qucağında tutub pul istəyən valideynin əməli də praktikada məhz bu baxımdan qiymətləndirilə bilər.

Cərimə isə hekayənin yalnız bir hissəsidir. Uşağı sistemli şəkildə dilənçiliyə cəlb edən valideyn üçün ailə hüququ baxımından daha ağır nəticə gündəmə gələ bilər, çünki bu, valideyn hüquqlarından sui-istifadə kimi qiymətləndirilir. Bunun hansı formada ola biləcəyini valideynlik hüququndan məhrumetmə ilə məhdudlaşdırmanın fərqi yazısında izah etmişik. Uşaq zorla, hədə ilə və ya istismar məqsədilə dilənçiliyə məcbur edilirsə, söhbət artıq inzibati xətadan yox, Cinayət Məcəlləsi ilə məsuliyyətdən gedə bilər.

Eyni paketdə: bildirməmə, bullinq və cismani cəza

Dəyişikliklər uşaqla işləyən peşə sahiblərinə yeni öhdəlik qoyur. Müəllim, həkim, tibb bacısı və ya sosial işçi uşağa qarşı zorakılıq əlamətləri görüb hüquq-mühafizə orqanlarına bildirmirsə, cərimələnə bilər. Bu peşələr üçün bildiriş artıq yalnız mənəvi borc deyil — onu yerinə yetirməməyin maddi nəticəsi var.

Təhsil və digər uşaq müəssisələrində uşaqlar arasında davamlı təzyiqin və aqressiv davranışın, yəni bullinqin qarşısını almamaq da cəriməyə səbəb olur. Valideynlərin və müəssisə işçilərinin tərbiyə məqsədilə uşağa cismani cəza verməsi — fiziki və psixoloji zorakılıq — ayrıca xətadır. Bu normaların təfərrüatını uşağa cismani cəza və məktəbdə bullinq yazısında açmışıq.

İki həyat nümunəsi

Bazarın girişində. Səkinə 63 yaşındadır, pensiyası gündəlik xərclərinə çatmır və o, bazarın girişində pul istəyir. Polis əməkdaşı protokol tərtib edir, iş hakimə göndərilir. Hakim Səkinənin yaşını, ilk dəfə saxlanıldığını və maddi vəziyyətini nəzərə alaraq xəbərdarlıqla kifayətlənir. Ailəsinin hər üzvünə düşən orta aylıq gəlir 2026-cı il üçün 300 manatlıq ehtiyac meyarından azdırsa, Səkinə ünvanlı dövlət sosial yardımı üçün müraciət edə bilər.

Svetoforda iki qardaş. Rövşən qardaşının 9 və 11 yaşlı oğlanlarını hər səhər svetofora aparır, axşam isə toplanan pulu onlardan alır. Polis faktı qeydə alır və protokol tərtib edir. Rövşən uşaqları dilənçiliyə cəlb etməyə görə 200–500 manat cərimə və ya 15 günədək inzibati həbslə üzləşir. Uşaqların vəziyyəti yetkinlik yaşına çatmayanların işləri üzrə komissiyaya çatdırılır, valideynlərin bundan xəbəri olub-olmadığı isə ayrıca araşdırılır.

Dilənən uşaq görsəniz, nə etməli?

1. Uşaq təhlükədədirsə — gecə vaxtı təkdir, soyuqda qalıb, yanında onu idarə edən böyük var — 102 nömrəsi ilə polisə zəng edin.
2. Böyüklərlə mübahisəyə girməyin; yeri, vaxtı və zahiri əlamətləri yadda saxlayın, təhlükəsizdirsə, şəkil çəkin.
3. Hal təkrarlanırsa, rayon icra hakimiyyəti yanında fəaliyyət göstərən yetkinlik yaşına çatmayanların işləri üzrə komissiyaya və ya qəyyumluq orqanına yazılı müraciət edin.
4. Müəllim, tibb və ya sosial işçisinizsə, uşaqda zorakılıq əlamətləri gördükdə hüquq-mühafizə orqanlarına bildirmək sizin hüquqi vəzifənizdir.

Tez-tez verilən suallar

Dilənçilik cinayətdir, yoxsa inzibati xəta?

Dilənçilik inzibati xətadır. Uşağın zorla, hədə ilə və ya istismar məqsədilə dilənçiliyə məcbur edilməsi isə Cinayət Məcəlləsi ilə məsuliyyətə səbəb ola bilər.

Yeni cərimələr keçmişdə olmuş hallara şamil edilirmi?

Xeyr. Məsuliyyəti yaradan və ya ağırlaşdıran norma yalnız qüvvəyə mindikdən sonra törədilmiş əmələ tətbiq olunur. Qüvvəyəminmə tarixini e-qanun.az-da yoxlayın.

Dilənçiliyə görə inzibati həbs kimə tətbiq edilə bilməz?

İnzibati həbsi yalnız hakim təyin edir və o, hamilə qadınlara, yetkinlik yaşına çatmayanlara tətbiq edilmir. Tam siyahı İXM-in inzibati həbsə dair maddəsindədir.

Uşaq qohumun yanında dilənirsə, valideyn cavab verirmi?

Uşağı dilənçiliyə cəlb edən qohum birbaşa cavabdehdir. Valideynin bundan xəbəri olubsa və susubsa, onun uşağın tərbiyəsi ilə bağlı vəzifələrini yerinə yetirməməsi ayrıca araşdırıla bilər.