Uşağa cismani cəza və məktəbdə bullinq: 2026 İXM cərimələri

Oğlunuz aylardır məktəbdən ağlayaraq qayıdır: sinif yoldaşları onu itələyir, çantasını atır, sinfin mesajlaşma qrupunda ələ salır, müəllim isə «uşaq davasıdır» deyib keçir. Başqa valideyn isə tam əks sualla gəlir: uşağa cismani cəza, məsələn, «tərbiyə üçün» vurulan şillə indi cərimə ilə nəticələnə bilərmi? Hər iki halda cavab Milli Məclisin 2026-cı ildə qəbul etdiyi yeni inzibati xəta tərkiblərindədir.

21 aprel 2026 dəyişiklikləri: nələr qəbul edilib?

Milli Məclis 21 aprel 2026-da İnzibati Xətalar Məcəlləsinə uşaqların müdafiəsi ilə bağlı bir paket dəyişiklik qəbul edib. Paketin bir hissəsi dilənçiliyə, digər hissəsi isə ailədə və müəssisələrdə uşağa qarşı zorakılığa aiddir.

İlk üç tərkib üzrə cərimənin məbləğini yalnız qüvvəyə minmiş rəsmi mətndən götürün. Qanun Prezident tərəfindən imzalanıb rəsmi dərc edildikdən sonra qüvvəyə minir, ona görə yeni maddələrin son redaksiyasını e-qanun.az-da yoxlayın. Dilənçilik tərkiblərini dilənçiliyə görə yeni cərimələr yazısında ayrıca izah etmişik.

Cismani cəza: «tərbiyə üçün» vurmaq niyə cəzalandırılır?

Yeni tərkibin açar ifadəsi «tərbiyə məqsədilə»dir. Qanunverici ən çox eşidilən bəhanəni hədəfə alıb: «uşağı adam etmək üçün vurmuşam». Deməli, niyyətin tərbiyə olması zorakılığa bəraət qazandırmır.

Cismani cəza təkcə fiziki təsirlə bitmir, qəbul edilmiş mətndə psixoloji zorakılıq da ayrıca göstərilib.

• Fiziki zorakılıq: şillə vurmaq, qulağını burmaq, kəmərlə döymək, saatlarla ayaq üstə saxlamaq.
• Psixoloji zorakılıq: hamının yanında alçaltmaq, qorxutmaq, otağa kilidləmək, «səni evdən qovacağam» kimi təhdidlər.

Tərkib yalnız valideynlərə aid deyil. Uşaqla işləyən işçi, məsələn, məktəb müəllimi və ya bağça tərbiyəçisi də eyni əmələ görə cərimələnə bilər. Zorakılıq fiziki ağrı ilə nəticələnibsə, döymə üzrə inzibati məsuliyyət, sağlamlığa zərər vurulubsa, Cinayət Məcəlləsi gündəmə gəlir.

Məktəbdə bullinq: müəssisə nəyə görə cavab verir?

Qanun bullinqi uşaqlar arasında davamlı təzyiq və aqressiv davranış kimi təsvir edir. Buradakı əsas söz «davamlı»dır: iki uşağın bir dəfəlik davası bullinq sayılmaya bilər, amma həftələrlə davam edən lağ, itələmə, əşyaların alınması, qrupdan kənarlaşdırma və sosial şəbəkədə alçaldıcı paylaşımlar məhz bu anlayışa uyğundur.

Cərimə bullinqin özünə görə deyil, onun qarşısını almamağa görə nəzərdə tutulur. Yəni müəssisə vəziyyətdən xəbərdar olub, amma heç nə etməyibsə, məsuliyyət yaranır. Cərimənin konkret olaraq kimə — müəssisəyə, yoxsa onun vəzifəli şəxsinə — tətbiq edildiyini rəsmi mətndən yoxlayın.

Buradan valideyn üçün praktik nəticə çıxır: məktəbə yazılı müraciət edin. Şifahi şikayəti sonradan sübut etmək çətindir, qeydiyyata alınmış ərizə isə məktəbin məlumatlı olduğunu təsdiqləyir.

Günayın 10 yaşlı oğlu Murad üç aydır sinif yoldaşlarının təzyiqinə məruz qalır. Günay sinif rəhbərinə dəfələrlə şifahi deyib, nəticə olmayıb. Sonra o, tarixləri, hadisələri və sinfin mesajlaşma qrupundan ekran görüntülərini əlavə edərək direktora yazılı ərizə verir və qeydiyyat nömrəsini götürür. Bundan sonra məktəb tədbir görməsə, Günayın əlində müəssisənin xəbərdar olduğunu göstərən sənəd var.

Müəllim və həkim zorakılığı görürsə, susa bilməz

Yeni tərkiblərdən biri uşağa qarşı zorakılıq əlamətlərini hüquq-mühafizə orqanlarına bildirməyən müəllim, tibb və sosial işçiləri hədəfləyir. Bu peşələrin sahibləri uşağı ən çox görən, dəyişikliyi ilk hiss edən insanlardır: təkrarlanan göyərmələr, evə getməkdən qorxu, qəfil qapanma, aclıq əlamətləri.

Nərminin sinif rəhbəri Leyla müəllimə qızın qollarında bir neçə dəfə göyərmə görür, Nərmin isə hər dəfə «yıxılmışam» deyir. Əvvəllər belə hallar çox vaxt «ailə işidir» deyib ötürülürdü. Qəbul edilmiş dəyişikliklərə görə, bu əlamətləri bildirməmək müəllimin özü üçün cərimə riski yaradır.

Ailədaxili zorakılıqda zərərçəkmişi müdafiə edən mühafizə orderi və polis yolunu məişət zorakılığından müdafiə yolları yazısında izah etmişik.

Valideyn nə etməlidir: addım-addım

1. Hər hadisəni yazın: tarix, yer, iştirakçılar, nə baş verib. Mesajların və paylaşımların ekran görüntülərini saxlayın.
2. Xəsarət varsa, həmin gün həkimə müraciət edin və müayinə nəticəsini sənədləşdirin.
3. Məktəb direktoruna yazılı ərizə verin və qeydiyyat nömrəsini götürün.
4. Nəticə olmasa, məktəbin tabe olduğu təhsil idarəsinə və ya Elm və Təhsil Nazirliyinə müraciət edin.
5. Fiziki zorakılıq, təhdid və ya şantaj varsa, polisə ərizə verin.
6. Uşaq üçün psixoloji dəstəyə ehtiyac varsa, Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinə müraciət edin.

Cərimədən başqa hansı nəticələr ola bilər?

Əməlin ağırlığı artdıqca məsuliyyətin növü də dəyişir.

Sonuncu sətir ailə hüququna aiddir. Uşağa qarşı qəddar rəftar Ailə Məcəlləsinə görə valideynlik hüququndan məhrumetmə əsaslarındandır. Məhrumetmə ilə məhdudlaşdırmanın fərqini valideynlik hüququndan məhrumetmə yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Bullinq edən uşağın özü cərimələnirmi?

Yeni cərimə bullinq edən uşağa deyil, onun qarşısını almayan tərəfə yönəlib. Uşağın davranışı əsasən valideynin tərbiyə vəzifəsi və məktəbin tədbirləri ilə həll olunur, inzibati məsuliyyət yaşına çatmış yeniyetmə isə, məsələn, döyməyə görə ümumi qaydada cavab verə bilər.

Müəllim uşağıma qışqırır və onu sinif qarşısında alçaldır. Bu da cismani cəzadır?

Qəbul edilmiş tərkib fiziki zorakılıqla yanaşı psixoloji zorakılığı da əhatə edir. Faktları yazın, direktora yazılı müraciət edin, nəticə olmasa, təhsil idarəsinə şikayət verin.

Yeni cərimələr artıq tətbiq olunurmu?

Dəyişiklikləri Milli Məclis 21 aprel 2026-da qəbul edib. Qanun imzalanıb dərc edildikdən sonra qüvvəyə minir, qüvvəyə minmə tarixini və məbləğləri e-qanun.az-da yoxlayın.

Uşağımın başqa uşağı döydüyünü öyrəndim. Mən cavabdehəmmi?

Uşağın vurduğu maddi zərərə görə valideynlər mülki qaydada cavab verə bilər. Bundan əlavə, məktəbin tələbi ilə uşağın davranışına nəzarət və tərbiyə tədbirləri görmək valideynin vəzifəsidir.