Ailə-məişət zorakılığı: mühafizə orderi, polis və məhkəmə yolu

Həyat yoldaşı telefonunuzu əlinizdən alır, hər mübahisə təhdidlə bitir, bir gecə isə iş itələməyə və zərbəyə çatır. Çoxları belə vəziyyətdə susur, çünki «ailə işidir, polis qarışmaz» deyə düşünür. Bu, yanlış təsəvvürdür: məişət zorakılığı ayrıca qanunla tənzimlənir və zərərçəkmişin həm polis, həm də məhkəmə vasitəsilə müdafiə olunmaq imkanı var.

Məişət zorakılığı nədir və kimləri əhatə edir?

Bu münasibətlər «Məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında» Qanunla tənzimlənir. Qanun zorakılığı təkcə döymə kimi başa düşmür: fiziki təsirlə yanaşı psixoloji, cinsi və iqtisadi zorakılıq da anlayışa daxildir.

Qanunun müdafiəsi ər-arvadla məhdudlaşmır. Yaxın qohumlar, keçmiş həyat yoldaşları, bir yerdə yaşayan və ya əvvəllər birgə yaşamış şəxslər də bu dairəyə düşür. Yəni boşanmış ərin təqibi də, eyni evdə yaşadığınız qohumun gündəlik alçaltmaları da məişət zorakılığı kimi qiymətləndirilə bilər.

Qanunun əsas məqsədi cəza vermək deyil, zorakılığın təkrarlanmasının qarşısını almaqdır. Ona görə zərərçəkmiş üçün iki paralel yol açılır: mühafizə tədbirləri və zorakılıq edənin məsuliyyəti. Bu yollar bir-birini istisna etmir, eyni vaxtda istifadə oluna bilər.

İlk addım: polisə müraciət və sübutların qorunması

Təhlükə davam edirsə, 102 nömrəsinə zəng edin. Polis gələndə baş verənləri olduğu kimi danışın və izahatınızın yazıya alınmasını tələb edin. Təhlükə sovuşubsa, yaşadığınız ərazidəki polis şöbəsinə yazılı ərizə verin və ərizənin qeydiyyata alındığını təsdiq edən məlumatı götürün.

Sonrakı bütün mərhələlərdə — order, cərimə, cinayət işi, boşanma — sübut həlledici olacaq. Ona görə ilk günlərdə bunları edin:

1. Təhlükəsiz yerə keçin: qohumun və ya dostun evi uyğundur, uşaqları da yanınıza götürün.
2. Xəsarət varsa, həmin gün tibb müəssisəsinə müraciət edin. Xəsarətin dərəcəsini polis məhkəmə-tibbi ekspertiza vasitəsilə müəyyən etdirir.
3. Xəsarətləri, sındırılmış əşyaları tarixlə fotoşəkilə çəkin.
4. Təhdid mesajlarını, səsli mesajları və zəng tarixçəsini silməyin, surətlərini ayrıca yerdə saxlayın.
5. Hadisəni görən və ya eşidən qonşuların, qohumların adını və telefonunu yazın.
6. Hər müraciətin tarixini qeyd edin: təkrarlanan zorakılıq üçün bu xronologiya güclü sübutdur.

Səbinə üç il ərzində ərinin təhqirlərinə dözüb. Bir axşam mübahisə itələmə ilə bitir, qolunda göyərmə qalır. Səbinə 102-yə zəng edir, polis izahat alır, ertəsi gün isə xəsarət ekspertizada sənədləşdirilir. Səbinə telefonundakı təhdid mesajlarının ekran görüntülərini də polisə təqdim edir. Bu sənədlər həm mühafizə orderi, həm də ərinin məsuliyyəti məsələsində əsas sübuta çevrilir.

Hüquqi və psixoloji dəstək üçün Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinə də müraciət etmək olar.

Mühafizə orderi: qısamüddətli və uzunmüddətli

Mühafizə orderi zorakılıq edənə konkret qadağalar qoyan rəsmi sənəddir. Qanun onun iki növünü nəzərdə tutur: təcili vəziyyət üçün qısamüddətli orderi müvafiq icra hakimiyyəti orqanı, praktikada polis verir, daha uzun və geniş müdafiə üçün uzunmüddətli orderi isə məhkəmə verir.

Hər iki orderin müddəti qanunla məhdudlaşdırılıb. Dəqiq müddətləri e-qanun.az-da «Məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında» Qanunun mətnindən yoxlayın.

Orderi almaq üçün zorakılıq edənin artıq cəzalandırılması tələb olunmur. Orderin məqsədi növbəti epizodun qarşısını almaqdır, ona görə polis və ya məhkəmə mövcud riskə baxır: əvvəlki hadisələrə, təhdidlərə, xəsarət sənədlərinə, şahid ifadələrinə. Order verildikdən sonra surətini yanınızda gəzdirin.

Zorakılıq edən qadağanı pozarsa — zəng edirsə, iş yerinizə gəlirsə, qapınızı döyürsə — dərhal polisə bildirin. Orderin tələblərinin pozulması özü ayrıca məsuliyyət məsələsi yaradır.

Döymə, xəsarət və təhqir: zorakılıq edən hansı məsuliyyəti daşıyır?

Order müdafiə vasitəsidir, cəza deyil. Zorakılıq edənin məsuliyyəti əməlin ağırlığından asılıdır və burada həlledici sual inzibati xəta ilə cinayət arasındakı sərhəddir.

Döymə 2012-ci ildə Cinayət Məcəlləsindən çıxarılıb və indi inzibati xətadır. Göyərmə kimi yüngül izlər qalsa belə, hüquqi qiymət ekspertizanın rəyindən asılıdır: sağlamlığın pozulması müəyyən edilərsə, iş cinayət müstəvisinə keçir. Bu sərhədi döymənin inzibati xəta kimi qiymətləndirilməsi yazısında ətraflı izah etmişik.

Döymə üzrə icraat zərərçəkmişin ərizəsi ilə başlanır, tərəflər barışdıqda isə xitam verilir. Məişət zorakılığında bu məqam xüsusilə həssasdır.

Uşaqlar zorakılığın şahidi və ya hədəfi olanda

Uşağın gözü qarşısında baş verən zorakılıq onun üçün də ağır travmadır. Məhkəmə boşanmadan sonra uşağın kiminlə yaşayacağını həll edərkən valideynlərin davranışını nəzərə alır. Uşağa qarşı qəddar rəftar isə Ailə Məcəlləsinə görə valideynlik hüququndan məhrumetmə əsaslarından biridir.

Milli Məclis 21 aprel 2026-da qəbul etdiyi dəyişikliklərlə valideynin tərbiyə məqsədilə uşağa cismani cəza verməsinə görə cərimə nəzərdə tutub. Eyni dəyişikliklər uşağa qarşı zorakılıq əlamətlərini hüquq-mühafizə orqanlarına bildirməyən müəllim, tibb və sosial işçiləri də məsuliyyətə cəlb edir. Təfərrüatları uşağa cismani cəza və bullinqə görə cərimələr yazısında topladıq.

Boşanma, aliment və uşağın yaşayış yeri

Order və cəza məsələsi ailə münasibətlərini özü-özlüyündə həll etmir. Nikahın pozulması, uşağın yaşayış yerinin müəyyən edilməsi və aliment ayrıca iddia ilə məhkəmədə həll olunur. Polisə müraciətlər, ekspertiza rəyi və mühafizə orderi həmin mübahisələrdə də sübut kimi işləyir.

Rüfət arvadını dəfələrlə təhdid edib, bir dəfə də döyüb. Arvadı Günay qısamüddətli order alır, sonra boşanma, uşağın onunla yaşaması və aliment barədə iddia qaldırır. Məhkəmədə Rüfət «ailədə hər şey qaydasında idi» desə də, polis protokolları və order onun sözlərini təkzib edir.

Boşanmanın məhkəmə və VVADQ yollarını, lazım olan sənədləri boşanma qaydası yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Polis «ailə işidir» deyib ərizəmi qəbul etmirsə, nə etməli?

Ərizəni yazılı verin və qeydiyyata alınmasını tələb edin. Qəbul olunmasa və ya reaksiya verilməsə, yuxarı polis orqanına və prokurorluğa şikayət edin.

Mühafizə orderi almaq üçün boşanmaq lazımdırmı?

Xeyr. Order nikahın davam edib-etməməsindən asılı deyil. Qanun keçmiş həyat yoldaşlarını və birgə yaşayan şəxsləri də qoruyur.

Həyat yoldaşıma qarşı ifadə verməyə məcburammı?

Konstitusiyanın 66-cı maddəsinə görə heç kəs həyat yoldaşına qarşı ifadə verməyə məcbur edilə bilməz. Bu, vəzifə deyil, hüquqdur: ifadə vermək istəsəniz, bunu özünüz seçirsiniz.

Ərizəmi geri götürsəm, iş bağlanır?

Döymə üzrə inzibati icraatda tərəflər barışdıqda icraata xitam verilir. Sağlamlığa zərər vurulubsa, işin taleyi ittihamın növündən və cinayət qanunvericiliyindəki barışıq şərtlərindən asılıdır.

Qonşu zorakılığı görürsə, polisə xəbər verə bilərmi?

Bəli. Zorakılıq barədə məlumatı istənilən şəxs verə bilər və polis bu məlumatı yoxlamalıdır.