Roman-german və anglo-sakson hüquq ailələri: Azərbaycan harada dayanır

Amerika filmində vəkil hakimə 30 il əvvəlki məhkəmə işini xatırladır və mübahisə elə oradaca həll olunur. Bakıda isə iddia ərizəsi Mülki Məcəllənin maddələri ilə başlayır. Bu fərq təsadüfi deyil: dünya hüquq sistemləri bir neçə hüquq ailəsinə bölünür, onların ən böyük ikisi isə roman-german və anglo-sakson ailələridir.

Hüquq ailəsi nədir və neçə ailə var?

Hüquq ailəsi müqayisəli hüquqşünaslığın anlayışıdır: tarixi kökləri, mənbələr sistemi, hüququn quruluşu və hüquqi təfəkkür üsulu oxşar olan ölkələr bir ailədə birləşdirilir. Ən məşhur təsnifatı fransız hüquqşünası Rene David təklif edib. Onun sxemində roman-german ailəsi, ümumi hüquq (anglo-sakson) ailəsi, sosialist hüququ, habelə dini və ənənəvi sistemlər — müsəlman hüququ, hind hüququ, Uzaq Şərq və Afrika hüququ ayrılır.

Sosialist hüquq ailəsi SSRİ-nin dağılmasından sonra əsasən tarixə çevrildi. Postsovet ölkələri, o cümlədən Azərbaycan, kontinental Avropa modelinə qayıtdı. Ailələr bir-birindən ilk növbədə mənbələrə görə fərqlənir; mənbələrin növlərini hüququn mənbələri yazısında ayrıca izah etmişik.

Roman-german ailəsi: məcəllənin hökmranlığı

Bu ailənin kökü Roma hüququdur. VI əsrdə imperator Yustinianın göstərişi ilə tərtib edilmiş külliyyat (sonralar «Corpus iuris civilis» adlanıb) XI–XII əsrlərdə Bolonya universitetində yenidən öyrənilməyə başladı və Avropa universitetləri vasitəsilə qitəyə yayıldı. Bu prosesin təfərrüatı Roma hüququnun resepsiyası yazısındadır. Ailənin simvolları iki böyük məcəllədir: 1804-cü il Fransa Mülki Məcəlləsi və 1900-cü ildə qüvvəyə minmiş Alman Mülki Qanunnaməsi.

Ailənin əsas cizgiləri bunlardır:

• əsas mənbə qanun və məcəllədir, hakim normanı yaratmır, tətbiq edir;
• normalar ümumi və abstrakt şəkildə yazılır, hakim ümumi normadan konkret işə gedir;
• hüquq publik və xüsusi hüquqa, sonra isə sahələrə bölünür;
• hüquq elmi, yəni doktrina qanunların hazırlanmasına və şərhinə güclü təsir göstərir.

Fransa, Almaniya, İtaliya, İspaniya, Niderland və Latın Amerikası ölkələrinin çoxu bu ailəyə aiddir. Türkiyə 1926-cı ildə İsveçrə Mülki Məcəlləsini resepsiya etməklə bu ailəyə qoşulub.

Anglo-sakson ailəsi: hakimin yaratdığı hüquq

Ümumi hüquq 1066-cı il Normand işğalından sonra İngiltərədə kral məhkəmələrinin təcrübəsindən doğdu: yerli adətlərin yerinə bütün ölkə üçün «ümumi» olan hüquq formalaşdı. Əsas mənbə məhkəmə presedentidir. Stare decisis prinsipinə görə yuxarı məhkəmənin qərarı aşağı məhkəmələr üçün məcburidir. Qərarın məcburi hissəsi ratio decidendi, yəni işin həlli üçün zəruri olan hüquqi əsasdır; hakimin əlavə mülahizələri (obiter dicta) isə yalnız inandırıcı qüvvəyə malikdir.

Presedent hüququnun sərtliyini yumşaltmaq üçün kansler məhkəməsinin təcrübəsindən ayrıca «ədalət hüququ» (equity) inkişaf etdi. Hakim ümumi normadan deyil, oxşar işlərdən çıxış edir, yəni düşüncə induktivdir. Parlamentin qəbul etdiyi qanunlar da var və onların sayı durmadan artır. Qanun presedentlə ziddiyyət təşkil etdikdə qanun tətbiq olunur. İngiltərə və Uels, ABŞ, Kanada, Avstraliya, Yeni Zelandiya, İrlandiya bu ailənin tipik nümayəndələridir.

Roman-german və anglo-sakson: müqayisə cədvəli

Qarışıq sistemlər və yaxınlaşma

Sərhəd mütləq deyil. Şotlandiya, ABŞ-ın Luiziana ştatı, Kanadanın Kvebek əyaləti və Cənubi Afrika qarışıq sistemlərə nümunədir: kontinental köklər ümumi hüququn təsiri ilə birləşib. Yaxınlaşma iki istiqamətdə gedir. Ümumi hüquq ölkələrində qanunların sayı artır, kontinental ölkələrdə isə ali məhkəmələrin təcrübəsi faktiki olaraq aşağı məhkəmələri istiqamətləndirir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi də öz əvvəlki qərarlarına söykənir və bu təcrübə iştirakçı dövlətlərin hüququna təsir edir.

Azərbaycan hansı ailəyə aiddir?

Azərbaycan hüquq sistemi roman-german ailəsinə aiddir. Konstitusiyanın 148-ci maddəsi qanunvericilik sisteminin aktlarını sadalayır və bu siyahıda məhkəmə presedenti yoxdur. Əsas sahələr məcəllələşdirilib: Mülki, Cinayət, Əmək, Ailə, Vergi məcəllələri qüvvədədir. Hüquq publik və xüsusi hüquqa bölünür, hüquq təhsili də normaların sistemli öyrənilməsi üzərində qurulub.

Yol isə düz olmayıb. Çar Rusiyası dövründə imperiya qanunları ilə yanaşı ailə və vərəsəlik məsələlərində şəriət normaları tətbiq olunurdu, sovet illərində respublika sosialist hüquq ailəsinin tərkibində idi. Müstəqillikdən sonra 1999-cu ildə qəbul edilmiş Mülki və Cinayət məcəllələri kontinental Avropa modelinə söykənir. 1918–1920-ci illərin hüquqi irsi barədə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hüquqi irsi yazısında danışmışıq.

Presedent formal mənbə olmasa da, məhkəmə təcrübəsinin çəkisi böyükdür. Konstitusiya Məhkəməsinin qərarları ölkə ərazisində məcburidir, Ali Məhkəmənin Plenumu isə qanunların tətbiqi ilə bağlı məhkəmələrə izahlar verir. Azərbaycan 2001-ci ildən Avropa Şurasının üzvüdür və AİHM-in qərarları da daxili təcrübəyə təsir göstərir.

Fərq praktikada belə görünür. Vəkil Rəşad Bakıda icarə mübahisəsi üzrə apellyasiya şikayəti yazır: əsas dayağı Mülki Məcəllənin icarəyə dair maddələridir, Ali Məhkəmənin oxşar işlər üzrə qərarlarını isə əlavə arqument kimi göstərir. Onun Londondakı həmkarı eyni mübahisədə əvvəlcə 10–15 presedent seçir və onların ratio decidendi-sinin müştərisinin işinə uyğun gəldiyini sübut edir. Məqsəd eynidir, alətlər fərqlidir.

Tez-tez verilən suallar

Ali Məhkəmə Plenumunun qərarı presedentdirmi?

Klassik mənada yox. Plenum məhkəmə təcrübəsini ümumiləşdirir və qanunların tətbiqi ilə bağlı izahlar verir, amma bu izahlar Konstitusiyanın 148-ci maddəsində sadalanan aktlar sırasında deyil. Onların məqsədi təcrübənin vahidliyini təmin etməkdir.

Müsəlman hüququ ayrıca hüquq ailəsidirmi?

Rene David-in təsnifatında müsəlman hüququ dini sistemlər qrupunda ayrıca yer tutur. Bəzi ölkələrdə ailə və vərəsəlik münasibətləri hələ də dini normalarla tənzimlənir. Azərbaycan isə dünyəvi dövlətdir və bu münasibətlər dövlət qanunları ilə tənzimlənir.

Hüquq ailəsini bilmək praktikada nəyə lazımdır?

Xarici tərəfli müqavilə və mübahisələrdə qarşı ölkənin hüququnun necə düşündüyünü anlamağa kömək edir. Hansı sənədə istinad ediləcəyi və arqumentin necə qurulacağı məhz ailədən asılıdır.