İnzibati orqanın qərarından məhkəməyə: İPM üzrə iddia növləri və müddətlər

Qeydiyyat orqanı aldığınız mənzilə mülkiyyət hüququnu qeydə almaqdan imtina edib, vergi orqanı əlavə vergi hesablayıb, yaxud müavinət üçün verdiyiniz ərizəyə aylardır cavab gəlmir. Belə hallarda inzibati orqanın qərarından şikayət məhkəmədə iddia ilə verilir və nəticə çox vaxt iddianın növünü düzgün seçməkdən asılı olur.

Hansı mübahisələr İPM ilə həll olunur?

İnzibati Prosessual Məcəllə şəxslə inzibati orqan arasında ümumi hüquq sahəsində yaranan mübahisələrə baxılma qaydasını müəyyən edir. İnzibati orqan dedikdə dövlət orqanları, bələdiyyələr və qanunla dövlət funksiyası həvalə edilmiş qurumlar başa düşülür. Belə işlərə inzibati məhkəmələr baxır.

Mübahisənin mərkəzində adətən inzibati akt durur: orqanın konkret şəxsə aid, hüquqi nəticə doğuran qərarı. İcazənin verilməsi və ya ləğvi, daşınmaz əmlak hüququnun qeydiyyatı, vergi hesablanması, müavinət təyinatı və ondan imtina bu qəbildəndir. Orqanın aktı hazırlayarkən riayət etməli olduğu qaydaları «İnzibati icraat haqqında» Qanun yazısında izah etmişik.

İki istisnanı qarışdırmayın. Yol polisinin, Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinin və ya başqa orqanın cərimə qərarı inzibati xəta işidir: o, İPM ilə deyil, İnzibati Xətalar Məcəlləsi ilə mübahisələndirilir və ondan surətini aldığınız gündən 10 gün ərzində rayon (şəhər) məhkəməsinə şikayət verilir. Bu qayda inzibati xəta qərarından şikayət yazısında ətraflı açılıb. Orqanın bağladığı mülki müqavilədən, məsələn, icarədən yaranan mübahisə isə mülki mübahisə kimi həll olunur.

Dörd iddia növü: hansını seçməli?

İPM iddiaları tələbin məzmununa görə fərqləndirir. Seçim formallıq deyil: məhkəmə məhz sizin tələbinizi həll edir, tələb isə iddianın növündən asılıdır.

Mübahisələndirmə iddiası sizə mənfi təsir edən aktın tam və ya qismən ləğvinə yönəlir. Tipik hallar: əlavə vergi hesablanması, icazənin və ya lisenziyanın ləğvi, sizə vəzifə qoyan göstəriş. Akt ləğv edilərsə, onun sizə yüklədiyi vəzifə də aradan qalxır.

Məcburetmə iddiası orqan sizə lazım olan aktı qəbul etməkdən imtina etdikdə və ya ərizənizə ümumiyyətlə cavab vermədikdə verilir. Ən çox edilən səhv yalnız imtinanın ləğvini istəməkdir: imtina ləğv olunsa belə, istədiyiniz akt öz-özünə qəbul edilmir. Məcburetmə iddiasında isə tələb birbaşa nəticəyə yönəlir — orqan hüququ qeydə almağa, icazəni verməyə, müavinəti təyin etməyə məcbur edilsin.

Hərəkətə dair iddia orqanın inzibati akt olmayan faktiki hərəkətinə aiddir. Artıq təyin olunmuş ödənişin faktiki verilməsi və ya orqanın torpaq sahənizdə apardığı işlərin dayandırılması belə tələblərdəndir. İddia orqanın müəyyən hərəkəti etməsinə və ya ondan çəkinməsinə yönələ bilər.

Tanınma iddiası ilə hüquq münasibətinin mövcud olduğu və ya olmadığı, yaxud inzibati aktın etibarsızlığı tanıdılır. Məsələn, sahibkar öz fəaliyyəti üçün ayrıca icazənin tələb olunmadığını tanıtdırmaq istəyir. Bu iddia köməkçi xarakter daşıyır: hüququnuzu digər üç iddia ilə müdafiə etmək mümkündürsə, həmin yolu seçmək lazımdır.

Müddətlər: iddianı nə vaxt vermək lazımdır?

Mübahisələndirmə və məcburetmə iddiaları üçün İPM qısa, xüsusi müddət müəyyən edir. Müddət inzibati aktın sizə bildirilməsi ilə, inzibati şikayət verilibsə, şikayət üzrə qərarla bağlı hesablanır. Dəqiq müddəti və onun hansı gündən başladığını e-qanun.az-da İPM-in iddia ərizəsinin verilməsi müddətinə dair maddəsindən yoxlayın.

Orqan ərizənizə qanunla müəyyən edilmiş baxılma müddətində cavab vermirsə, bu hərəkətsizlik özü məcburetmə iddiası üçün əsasdır. Cavabı sonsuza qədər gözləmək lazım deyil, amma belə iddianın hansı müddət ərzində verilə biləcəyini də İPM-dən dəqiqləşdirin. Hərəkətə dair və tanınma iddialarında da gecikmək məsləhət deyil: zaman keçdikcə sübut toplamaq çətinləşir.

Müddəti üzrlü səbəbdən — ağır xəstəlik, uzun ezamiyyət, aktın sizə vaxtında çatmaması — buraxmısınızsa, iddia ilə birlikdə müddətin bərpası barədə vəsatət verin. Vəsatətin quruluşunu buraxılmış müddətin bərpası haqqında vəsatət nümunəsi yazısında göstərmişik.

İnzibati şikayət, yoxsa birbaşa məhkəmə?

Məhkəməyə getməzdən əvvəl aktdan inzibati qaydada — aktı qəbul etmiş orqana və ya onun yuxarı orqanına — şikayət vermək olar. Bu yol «İnzibati icraat haqqında» Qanunla tənzimlənir və, bir qayda olaraq, məcburi deyil: seçim sizindir.

İnzibati şikayətin üstünlüyü sürət və sadəlikdir: yuxarı orqan açıq-aşkar səhvi məhkəməsiz düzəldə bilər. Çatışmazlığı odur ki, şikayətə yenə icra hakimiyyəti sisteminin içindən baxılır. Şikayət üzrə qərar sizi qane etmirsə, məhkəməyə iddia verə bilərsiniz, amma müddətin necə hesablanacağını əvvəlcədən yoxlayın.

Məhkəmədə nə gözləyir?

İddia ərizəsində cavabdeh kimi aktı qəbul etmiş inzibati orqan göstərilir. Aktın tarixini və nömrəsini, iddia növünə uyğun tələbinizi, faktları və sübutları yazın, aktın surətini əlavə edin. Dövlət rüsumunun məbləğini «Dövlət rüsumu haqqında» Qanundan yoxlayın.

İnzibati prosesin mülki prosesdən mühüm fərqi var: məhkəmə işin faktiki hallarını öz təşəbbüsü ilə də araşdırır. Bu, sizi sübut təqdim etməkdən azad etmir, amma orqanın əlində olan sənədlərin məhkəməyə gətirilməsini asanlaşdırır.

Aktın icrasına da diqqət edin. Bəzi hallarda iddianın verilməsi icranı dayandırır, bəzi hallarda isə icranın dayandırılmasını məhkəmədən ayrıca vəsatətlə istəmək lazımdır. Akt dərhal ziyan vura bilərsə, məsələn, obyektinizin fəaliyyətini dayandırırsa, bu məsələni iddia ilə eyni vaxtda qaldırın. Qətnamədən apellyasiya, sonra kassasiya şikayəti vermək olar; onların müddətləri də İPM-də göstərilib.

İki həyat nümunəsi

Qeydiyyatdan imtina. Elçin mənzil alıb və mülkiyyət hüququnun qeydiyyatı üçün müraciət edib, qeydiyyat orqanı isə sənədlərin natamam olduğunu əsas gətirərək imtina edib. Elçin yalnız imtinanın ləğvini deyil, orqanın hüququ qeydə almağa məcbur edilməsini tələb edən məcburetmə iddiası verir. İddiaya imtina məktubunu, alqı-satqı müqaviləsini və orqana təqdim etdiyi sənədlərin siyahısını əlavə edir. Məhkəmə iddianı təmin edərsə, orqan hüququ qeydə almağa borclu olacaq.

Cavabsız ərizə. Nigar müavinət təyin edilməsi üçün ərizə verib, qanunla müəyyən edilmiş baxılma müddəti çoxdan keçib, cavab isə yoxdur. O, orqanın hərəkətsizliyinə istinad edərək müavinətin təyin edilməsi tələbi ilə məcburetmə iddiası verir. Ərizənin qəbulunu təsdiqləyən qəbz və elektron qeydiyyat nömrəsi onun əsas sübutudur.

Tez-tez verilən suallar

İnzibati məhkəməyə şikayət verilir, yoxsa iddia?

İPM üzrə məhkəməyə iddia ərizəsi verilir. «Şikayət» sözü aktdan inzibati orqana müraciət və İXM üzrə qərarlardan məhkəməyə müraciət üçün işlənir.

Yol polisinin cəriməsindən inzibati məhkəməyə müraciət etmək olarmı?

Xeyr. Bu, inzibati xəta haqqında qərardır: ondan surətini aldığınız gündən 10 gün ərzində rayon (şəhər) məhkəməsinə şikayət verilir.

Orqan ərizəmə ümumiyyətlə cavab vermir. Nə edim?

Qanunla müəyyən edilmiş baxılma müddəti bitibsə, hərəkətsizliyə görə məcburetmə iddiası verə bilərsiniz. Ərizənin qəbulunu təsdiqləyən sənədi iddiaya mütləq əlavə edin.

İddia verməklə aktın icrası dayanırmı?

Həmişə yox. Bəzi hallarda icra iddianın verilməsi ilə dayanır, digərlərində isə icranın dayandırılmasını məhkəmədən ayrıca vəsatətlə istəmək lazımdır.