İnzibati icraat haqqında Qanun: inzibati akt, dinlənilmə hüququ və şikayət

Kiosk üçün verilmiş icazə ləğv edilib, amma qərardan əvvəl sizdən heç kim izahat istəməyib. Yaxud dövlət orqanı ərizənizə «rədd edilsin» yazıb və səbəbini göstərməyib. Belə hallarda əsas dayağınız «İnzibati icraat haqqında» Qanundur: dövlət orqanının vətəndaşla münasibətdə hansı qaydalara əməl etməli olduğunu məhz o müəyyən edir.

Qanun nəyi tənzimləyir?

Qanun inzibati orqanın şəxsin hüquq və qanuni mənafelərinə toxunan məsələyə baxma, inzibati akt qəbul etmə və onu icra etmə qaydasını, habelə aktdan inzibati şikayəti tənzimləyir. İnzibati orqan dedikdə mərkəzi və yerli icra hakimiyyəti orqanları, bələdiyyələr və qanunla dövlət funksiyası həvalə edilmiş qurumlar nəzərdə tutulur.

Qanun icraatın prinsiplərini də müəyyən edir, o cümlədən qanunçuluq, bərabərlik, mütənasiblik, qərəzsizlik və diskresion səlahiyyətdən sui-istifadəyə yol verilməməsi. Mütənasiblik o deməkdir ki, orqan məqsədə şəxsə ən az zərər vuran vasitə ilə çatmalıdır. Qanun orqana bir neçə qanuni həll arasında seçim imkanı verəndə isə bu seçim özbaşınalığa çevrilə bilməz.

Cərimə protokolları bu Qanunla deyil, İnzibati Xətalar Məcəlləsi ilə aparılır; onlardan şikayət qaydasını inzibati xəta qərarından şikayət yazısında izah etmişik. Dövlət qulluğuna hazırlaşanlar üçün: BA proqramına Qanunun I–II fəsilləri daxildir. Proqramın tam siyahısı dövlət qulluğu imtahanının BB və BA proqramları yazısındadır.

İnzibati akt nədir?

İnzibati akt inzibati orqanın ümumi hüquq sahəsində konkret məsələni həll etmək üçün qəbul etdiyi və bir və ya bir neçə şəxsin hüquq və vəzifələrinin yaranmasına, dəyişməsinə və ya xitamına yönələn qərar və ya digər hakimiyyət tədbiridir. Sadə dillə: konkret şəxsə ünvanlanan və onun üçün hüquqi nəticə doğuran qərar.

İcazənin verilməsi və ya ləğvi, müavinətin təyini, daşınmaz əmlak hüququnun qeydiyyatından imtina, tikintinin sökülməsi barədə göstəriş inzibati aktdır. Orqanın məlumat xarakterli cavab məktubu, daxili tapşırığı və ya qeyri-müəyyən dairəyə şamil olunan normativ akt isə inzibati akt deyil.

Aktlar şəxs üçün əlverişli və əlverişsiz olur. Əlverişli akt hüquq verir və ya mövcud hüququ təsdiqləyir, əlverişsiz akt isə vəzifə qoyur və ya hüququ məhdudlaşdırır. Bu bölgü praktikada vacibdir: dinlənilmə hüququ ilk növbədə əlverişsiz aktlara aiddir, əlverişli aktın sonradan ləğvi isə qanunla müəyyən şərtlərlə məhdudlaşdırılır.

Dinlənilmə hüququ: qərardan əvvəl sözünüzü demək

Orqan sizə mənfi təsir edən akt qəbul etməzdən əvvəl qərar üçün əhəmiyyətli faktlar barədə mövqeyinizi bildirmək imkanı verməlidir: yazılı izahat, görüş və ya başqa formada. Qanun istisnalar da nəzərdə tutur, məsələn, gecikmənin ciddi zərərə yol aça biləcəyi təxirəsalınmaz vəziyyət.

Dinlənilmə formallıq deyil. Orqan faktı səhv müəyyən edibsə, bunu ən tez və ən ucuz yolla məhz bu mərhələdə düzəltmək olar. Dinlənilmədən qəbul edilmiş əlverişsiz akt prosessual qaydanın pozulması ilə qəbul edilmiş sayılır və bu, onu mübahisələndirəndə ciddi arqumentdir. Qərəzsizlik prinsipinə görə isə işdə şəxsi marağı olan vəzifəli şəxs qərarın hazırlanmasında iştirak etməməlidir.

Aktın əsaslandırılması və qüvvəyə minməsi

Yazılı aktda onu qəbul etmiş orqan, tarix, qərarın mahiyyəti, faktiki və hüquqi əsasları, habelə şikayət qaydası — hara və hansı müddətdə şikayət verilə biləcəyi göstərilməlidir. Orqan hansı faktları müəyyən etdiyini, hansı normaya istinad etdiyini və seçim imkanı varsa, niyə məhz bu həlli seçdiyini yazmalıdır. «Qanunvericiliyə uyğun olaraq rədd edilsin» kimi ümumi ifadə əsaslandırma sayılmır.

Akt, bir qayda olaraq, şəxsə bildirildiyi andan qüvvəyə minir. Bildiriş tarixi həm də şikayət müddətinin başlanğıcıdır, ona görə zərfi, elektron bildirişi və ya imzaladığınız qəbz vərəqəsini saxlayın.

Aktdan şikayət: iki yol

Birinci yol inzibati şikayətdir: o, aktı qəbul etmiş orqana və ya onun yuxarı orqanına verilir. Şikayət müddətini aktdakı şikayət qaydasından və Qanunun e-qanun.az-dakı mətnindən yoxlayın.

İkinci yol məhkəmədir: İnzibati Prosessual Məcəlləyə görə inzibati məhkəməyə iddia verilir. İnzibati şikayət, bir qayda olaraq, məhkəməyə getmək üçün məcburi şərt deyil. Hansı iddia növünü seçməli olduğunuzu İPM üzrə iddia növləri və müddətlər yazısında izah etmişik.

İki həyat nümunəsi

Dinlənilmədən ləğv edilmiş icazə. Fərid 4 ildir icazə əsasında kiçik kiosk işlədir. Bir gün ona icazənin ləğvi barədə qərar gəlir: səbəb yazılmayıb, Fəriddən isə əvvəlcədən heç kim izahat istəməyib. Fərid inzibati şikayətində iki pozuntunu göstərir — dinlənilmə hüququ pozulub, akt əsaslandırılmayıb. Şikayət təmin edilməsə, eyni arqumentlərlə mübahisələndirmə iddiası verəcək.

Səbəbsiz imtina. Lalə ünvanlı dövlət sosial yardımı üçün müraciət edib: ailədə hər üzvə düşən orta aylıq gəlir 2026-cı il üçün müəyyən edilmiş 300 manatlıq ehtiyac meyarından azdır. Cavab məktubunda isə yalnız «şərtlərə uyğun gəlmir» yazılıb. Hansı şərtin nəzərdə tutulduğunu bilmədən etiraz etmək çətindir və əsaslandırma tələbi məhz buna görə var. Lalə imtinadan şikayət edir, nəticə olmasa, yardımın təyin edilməsi tələbi ilə məcburetmə iddiası verəcək.

Tez-tez verilən suallar

Cərimə qərarı da bu Qanunla mübahisələndirilir?

Xeyr. İnzibati xəta haqqında qərar İnzibati Xətalar Məcəlləsinə tabedir və ondan surətini aldığınız gündən 10 gün ərzində məhkəməyə şikayət verilir.

Məni dinləmədən qəbul edilmiş akt avtomatik etibarsızdırmı?

Xeyr, akt öz-özünə qüvvədən düşmür. Dinlənilmə hüququnun pozulmasını inzibati şikayətdə və ya məhkəmədə aktın ləğvi üçün əsas kimi göstərmək lazımdır.

İnzibati şikayət vermədən məhkəməyə getmək olarmı?

Bəli, bir qayda olaraq inzibati şikayət məcburi deyil. Amma məhkəməyə iddia vermə müddəti qısadır, ona görə gecikməyin.

Dövlət qulluğu imtahanında bu Qanundan nə soruşulur?

BA proqramına Qanunun I–II fəsilləri daxildir. İmtahanda yalnız proqrama salınmış maddələr yoxlanılır, ona görə hazırlığa proqramın özündən başlayın.