Dövlət qulluğu imtahanında qanunvericilik: BB və BA proqramları

Dövlət qulluğu testinə yazılmısınız, masanın üstündə isə onlarla qanun və təlimat var. Hamısını başdan-sona oxumaq mümkün deyil və lazım da deyil: dövlət qulluğu imtahanında qanunvericilik bölməsinin hüdudunu BB və BA proqramları müəyyən edir. Hazırlığı proqramdan başlayan namizəd həm vaxt qazanır, həm də imtahanda tanımadığı sualla az qarşılaşır.

BB və BA: hansı proqram sizə aiddir?

DİM dövlət qulluğu testlərini vəzifələrin növləri və altqrupları üzrə keçirir, BB və BA proqramları da vəzifələrin müvafiq qrupları üçün nəzərdə tutulub. Məsələn, 2026-cı ilin qrafikində BB altqrupu üçün ayrıca imtahan günləri ayrılıb: 5 fevral və 5 aprel. A və B növü vəzifələr üzrə testlər isə 15 yanvar və 15 martda keçirilib. İlin digər tarixlərini və qeydiyyat qaydasını dövlət qulluğu imtahanı 2026 təqvimi yazısında toplamışıq.

Hansı proqramın sizə aid olduğunu hədəflədiyiniz vəzifənin qrupu müəyyən edir: bunu vakansiya elanından və DİM-in izahlarından dəqiqləşdirin. Hazırlığa məhz buradan başlayın. Səhv proqramla hazırlaşan namizəd ya lazımsız bloklara həftələr sərf edir, ya da imtahanda heç açmadığı qanunla qarşılaşır.

İki proqramın əlaqəsi sadədir: BA proqramı BB-nin davamıdır. BA namizədi BB-nin 11 blokunu tam öyrənir və üstəlik daha 3 blokdan hazırlaşır.

BB proqramı: 11 blok

Blokların həcmi bir-birindən çox fərqlənir. Konstitusiya və «Dövlət qulluğu haqqında» Qanun həcmli aktlardır, dövlət dili və dövlət rəmzləri haqqında qanunlar isə xeyli qısadır. Vaxtı bölüşdürərkən bunu nəzərə alın: həcmli blok çox vaxt, qısa blok isə diqqətli və dəqiq oxunuş tələb edir.

BA proqramı: BB-yə əlavə olunan 3 blok

BA proqramı BB-nin 11 blokunu olduğu kimi saxlayır və üzərinə aşağıdakıları əlavə edir:

1. «Normativ hüquqi aktlar haqqında» Konstitusiya Qanunu, seçilmiş maddələr. Bu qanun normativ aktların sistemini, hüquqi qüvvəsinə görə ardıcıllığını və qəbulu qaydasını tənzimləyir. Blokun təfərrüatını Normativ hüquqi aktlar haqqında Konstitusiya Qanunu yazısında açmışıq.
2. «İnzibati icraat haqqında» Qanun, yalnız I və II fəsillər. Qanun inzibati orqanların fiziki və hüquqi şəxslərlə münasibətdə inzibati akt qəbul etməsi qaydasını tənzimləyir. Proqram ilk iki fəsillə məhdudlaşır, sonrakı fəsillər bu blokda yoxlanılmır.
3. «İnsan hüquqları üzrə müvəkkili (Ombudsman) haqqında» Konstitusiya Qanunu, seçilmiş maddələr. Qanun Ombudsmanın statusunu, səlahiyyətlərini və şikayətlərə baxma qaydasını müəyyən edir.

İki proqramın fərqini cədvəldə belə görmək olar:

«Yalnız proqramdakı maddələr» qaydası nə verir?

İmtahanda yalnız proqrama daxil edilmiş maddələr yoxlanılır. Bu qayda hazırlığın həcmini ciddi azaldır, amma bir şərtlə: proqramı oxuyub hər blokun hüdudunu dəqiq bilməlisiniz.

Proqramda «seçilmiş maddələr» yazılan bloklarda qanunun qalan hissəsi sizə lazım deyil. «Məhkəmələr və hakimlər haqqında» Qanunu bütövlükdə oxumaq əvəzinə proqramda göstərilən maddələri e-qanun.az-dakı mətndə qeyd edin və yalnız onları işləyin. Kargüzarlıq təlimatına da eyni yanaşma lazımdır: seçilmiş hissələrdən kənara çıxmayın.

Proqramı hazırlığın ortasında deyil, əvvəlində yükləyin. Qanunların mətnini isə həmişə qüvvədə olan redaksiyadan oxuyun: çap kitabı və ya köhnə elektron fayl sonrakı dəyişiklikləri əks etdirməyə bilər.

Hazırlığı necə qurmalı: 5 addım

1. DİM-in saytından öz altqrupunuzun proqramını yükləyin və blokları siyahı şəklində yazın.
2. Hər blok üçün proqramdakı maddələri e-qanun.az-dakı aktual mətnlə tutuşdurun.
3. Həcmli bloklardan başlayın: Konstitusiya və «Dövlət qulluğu haqqında» Qanun. Qısa aktları sona saxlayın, amma onları da mütləq oxuyun.
4. Rəqəmli məlumatları ayrıca cədvələ yığın: müddətlər, saylar, faizlər. Məsələn, «Dövlət qulluğu haqqında» Qanuna görə sertifikat 5 il etibarlıdır, stajçılıq 6 ay, sınaq müddəti isə 3 aydır.
5. Test toplusu ilə işləyərkən hər sualın hansı maddəyə söykəndiyini yoxlayın. Maddə ləğv edilibsə və ya dəyişibsə, sualı toplunuzdan silin.

Oxşar normaları bir-biri ilə qarışdırmamaq üçün onları yan-yana yazın. Etik davranış qaydaları və korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında qanun proqramda ayrı bloklardır, amma hər ikisi dövlət qulluqçusunun davranışına dair tələblər ehtiva edir. Test sualı bəzən məhz qaydanın hansı aktdan gəldiyini yoxlayır.

Köhnə test topluları: ən böyük risk

«Dövlət qulluğu haqqında» Qanun yeni strukturlu redaksiyadadır, köhnə toplularda isə keçərsiz müddəalar qalıb. Məsələn, 14-cü maddə tam ləğv edilib. Attestasiyanı tənzimləyən 31-ci maddə də ləğv olunub, onun yerinə 30-1-ci maddə — illik xidməti fəaliyyətin qiymətləndirilməsi gəlib. Sürücü vəzifəsi isə indi yardımçı vəzifələrə aiddir. Belə dəyişiklikləri köhnə test toplularındakı səhvlər yazısında bir-bir sadalamışıq.

Aytən BA altqrupu üzrə testə bir neçə il əvvəl çap olunmuş topludan hazırlaşır. O, attestasiyaya dair onlarla sualı əzbərləyir, amma imtahanda illik qiymətləndirmədə tapşırıqların, meyarların və intizamın çəkisini soruşurlar. Yeni redaksiyaya görə bu çəkilər müvafiq olaraq 50, 40 və 10-dur. Aytən cavabı bilmir, çünki toplusunda belə maddə ümumiyyətlə yoxdur. Hazırlığı proqramdan və qanunun aktual mətnindən başlayan namizəd bu itkidən sığortalanır.

Tez-tez verilən suallar

BB namizədi BA-dakı əlavə blokları öyrənməlidirmi?

Xeyr. «Normativ hüquqi aktlar haqqında» Konstitusiya Qanunu, «İnzibati icraat haqqında» Qanun və Ombudsman haqqında Konstitusiya Qanunu yalnız BA proqramına daxildir. BB namizədi 11 bloka fokuslanmalıdır.

Qanunvericilik bölməsində neçə sual olur?

Testin bölmələri və hər bölmədəki sualların sayı DİM-in təsdiq etdiyi proqramda göstərilir. Rəsmi rəqəmi imtahandan əvvəl dim.gov.az-dan yoxlayın, sosial şəbəkələrdə yayılan bölgülərə etibar etməyin.

Proqram dəyişə bilərmi?

Bəli. Qanunlara dəyişiklik edildikcə və DİM proqramı yenilədikcə blokların tərkibi dəyişə bilər. Ona görə qeydiyyatdan keçəndə proqramın cari versiyasını yenidən yükləyin.

Qanunun mətnini haradan oxumaq daha etibarlıdır?

Rəsmi mənbə Ədliyyə Nazirliyinin e-qanun.az hüquqi informasiya bazasıdır. Orada aktların qüvvədə olan redaksiyası və dəyişikliklərin tarixçəsi verilir.

Qanunvericilik bölməsinə nə qədər vaxt ayırmaq lazımdır?

Bu, proqramın həcmindən və ilkin biliyinizdən asılıdır. BA namizədi eyni müddətdə 11 deyil, 14 blok işlədiyi üçün hazırlığa daha tez başlamalıdır.