Cinayət məsuliyyəti neçə yaşdan başlayır: 14 və 16 yaş qaydası

15 yaşlı oğlunuz məktəb həyətində dava edib, sinif yoldaşı xəstəxanaya düşüb, polis isə valideynləri bölməyə çağırıb. Ailənin ilk sualı budur: cinayət məsuliyyəti neçə yaşdan başlayır və yeniyetməyə cinayət işi açıla bilərmi? Cavab iki şeydən asılıdır: əməl törədilən anda uşağın neçə yaşı olub və bu, hansı əməldir.

Ümumi qayda: 16 yaş

Cinayət Məcəlləsinin 20-ci maddəsinə görə cinayət törədilənədək 16 yaşı tamam olmuş şəxs cinayət məsuliyyətinə cəlb edilir. Bu yaşdan Məcəllənin bütün maddələri tətbiq olunur: sağlamlığa yüngül zərər vurmadan saxta sənəd hazırlamağa, dələduzluqdan yol hərəkəti ilə bağlı cinayətlərə qədər.

Qanunverici 16 yaşı təsadüfən seçməyib. Bu yaşda yeniyetmə əksər əməllərin mənasını və nəticəsini dərk edir, çox vaxt işləyir, bir çox məsələdə müstəqil qərar verir. Dələduzluq, saxtakarlıq, vergi və gömrük qaydaları ilə bağlı əməllər isə daha mürəkkəb sosial təcrübə tələb edir, ona görə 14 yaşlılara şamil edilmir. İnzibati məsuliyyət də eyni yaşdan, 16 yaşdan başlayır.

Bəzi cinayətlərdə yaş həddi faktiki olaraq daha yüksəkdir. Vəzifə cinayətinə görə yalnız vəzifəli şəxs, hərbi cinayətə görə yalnız hərbi qulluqçu cavab verə bilər. Yetkinlik yaşına çatmayanı cinayətə cəlb etməyə görə isə yalnız yetkin şəxs məsuliyyət daşıyır.

14 yaşdan hansı əməllərə görə cavab verilir?

20-ci maddənin ikinci hissəsi 14 yaşdan məsuliyyət yaradan əməlləri ayrıca sadalayır. Onları birləşdirən cəhət sadədir: bu əməllərin yolverilməz olduğunu anlamaq üçün həyat təcrübəsi lazım deyil. Başqasının telefonunu oğurlamağın və ya adamı bıçaqlamağın nə demək olduğunu 14 yaşlı yeniyetmə də yaxşı bilir. Siyahıya, xüsusən, bunlar daxildir:

• qəsdən adam öldürmə və sağlamlığa qəsdən ağır zərər vurma;
• zorlama və seksual xarakterli zorakılıq hərəkətləri;
• adam oğurluğu, girov götürmə və terrorçuluq;
• oğurluq, soyğunçuluq, quldurluq və tamah məqsədi ilə hədə-qorxu ilə tələb etmə;
• avtomobili və ya digər nəqliyyat vasitəsini talamaq məqsədi olmadan qanunsuz ələ keçirmə;
• ağırlaşdırıcı hallarda xuliqanlıq, ağırlaşdırıcı hallarda əmlakı qəsdən məhv etmə və ya zədələmə.

Siyahı qapalıdır və genişləndirici şərh olunmur. 14–15 yaşlı yeniyetmə orada olmayan əmələ görə, məsələn, dələduzluğa və ya sağlamlığa yüngül zərər vurmağa görə cinayət məsuliyyəti daşımır. Tam siyahını e-qanun.az-da 20-ci maddənin mətnindən yoxlayın. Oğurluğu soyğunçuluq və quldurluqdan nəyin ayırdığını oğurluq, soyğunçuluq və quldurluq yazısında izah etmişik.

Eyni dava, fərqli nəticə

15 yaşlı Murad məktəbdə sinif yoldaşı Elnurla dalaşır və ona bir neçə zərbə vurur. Zərbələr yalnız ağrı və qançır qoyubsa, bu, döymədir: inzibati məsuliyyət 16 yaşdan başladığı üçün Murad cavab vermir. Ekspertiza sağlamlığa yüngül zərər müəyyən etsə də, nəticə eyni olacaq, çünki bu əmələ görə cinayət məsuliyyəti də 16 yaşdan yaranır.

Zərbələrdən biri Elnurun həyatı üçün təhlükəli xəsarətə səbəb olubsa, vəziyyət tamam dəyişir. Ekspertiza ağır zərər qeydə alır, bu isə 14 yaşdan cavabdehlik yaradan əməllərdəndir. Murad cinayət işi üzrə təqsirləndirilən şəxsə çevrilir. Xəsarətin dərəcəsinin necə müəyyən edildiyini bədən xəsarətinin dərəcələri yazısında izah etmişik.

Yaş necə hesablanır?

Həlledici olan əməlin törədildiyi andakı yaşdır, cinayət işinin başlandığı və ya məhkəmənin keçirildiyi vaxt deyil. 13 yaşında telefon oğurlayan, 15 yaşında ifşa olunan yeniyetmə həmin əmələ görə cinayət məsuliyyəti daşımır.

Hüquq ədəbiyyatında və məhkəmə təcrübəsində üstünlük təşkil edən yanaşmaya görə şəxs müvafiq yaşa doğum günü deyil, ondan sonrakı gün çatmış sayılır. Yəni 14 yaşın tamam olduğu gün törədilən əməl hələ 13 yaşda törədilmiş hesab edilir.

Doğum haqqında şəhadətnamə yoxdursa və ya onun düzgünlüyünə şübhə varsa, yaş məhkəmə-tibbi ekspertiza ilə müəyyən edilir. Ekspertiza bəzən dəqiq tarixi deyil, yaş intervalını göstərir. Belə halda aradan qaldırıla bilməyən şübhə təqsirsizlik prezumpsiyasına əsasən şəxsin xeyrinə həll olunur.

Əməl bir neçə epizoddan ibarətdirsə, hər epizod ayrıca qiymətləndirilir. Məsuliyyət yalnız müvafiq yaşa çatdıqdan sonra törədilən epizodlara görə yaranır.

Yaşa çatıb, amma dərk etmirsə

Yaş həddi formal meyardır, amma yeganə meyar deyil. Məcəlləyə görə 14 və ya 16 yaşına çatmış yeniyetmə psixi pozuntu ilə bağlı olmayan psixi inkişafdan geri qalma nəticəsində əməlinin faktiki xarakterini və ictimai təhlükəliliyini tam dərk edə bilməyibsə, cinayət məsuliyyətinə cəlb edilə bilməz.

Bu hal anlaqsızlıqla qarışdırılmamalıdır. Anlaqsızlıq psixi xəstəlik və ya pozuntu ilə bağlıdır. Burada isə psixi cəhətdən sağlam, amma inkişafına görə yaşıdlarından geri qalan yeniyetmədən söhbət gedir. Belə geriləmə, məsələn, ağır sosial laqeydlik və ya uzun müddət təhsildən kənarda qalma nəticəsində yarana bilər.

Onu yalnız kompleks psixoloji-psixiatrik ekspertiza müəyyən edə bilər. Müdafiəçi məktəbin xasiyyətnaməsinə, tibbi sənədlərə və müəllimlərin rəyinə əsaslanaraq belə ekspertizanın təyin edilməsini xahiş edə bilər.

14–18 yaş: yeniyetmənin məsuliyyəti yetkindən necə fərqlənir?

Cinayət Məcəlləsində yetkinlik yaşına çatmayanların məsuliyyətinə ayrıca fəsil həsr olunub. Onun əsas ideyası cəzalandırmaq deyil, tərbiyə etmək və yeniyetməni cəmiyyətə qaytarmaqdır.

• Cəzalar yumşaqdır. Yeniyetməyə tətbiq olunan cəza növlərinin dairəsi dardır, azadlıqdan məhrumetmənin müddətləri isə yetkinlərə nisbətən qısadır. Cinayəti 18 yaşınadək törətmiş şəxsə ömürlük azadlıqdan məhrumetmə təyin edilmir.
• Cəzasız yol var. İlk dəfə böyük ictimai təhlükə törətməyən və ya az ağır cinayət törətmiş yeniyetmə barəsində məhkəmə cəza əvəzinə tərbiyəvi xarakterli məcburi tədbirlər tətbiq edə bilər: xəbərdarlıq, valideynlərin və ya ixtisaslaşdırılmış dövlət orqanının nəzarətinə vermə, vurulmuş zərəri aradan qaldırmaq vəzifəsi, asudə vaxtın məhdudlaşdırılması. Azadetmənin digər növlərini cinayət məsuliyyətindən və cəzadan azad etmə yazısında müqayisə etmişik.
• Prosessual təminatlar genişdir. Yetkinlik yaşına çatmayan şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin işində müdafiəçinin iştirakı məcburidir, valideyn və ya digər qanuni nümayəndə də prosesdə iştirak edir.

15 yaşlı Kamran idman zalının soyunma otağında yoldaşının çantasından 2500 manatlıq telefon götürür. Oğurluq 14 yaşdan məsuliyyət yaradan əməllərdəndir, ona görə cinayət işi başlanır. Kamran ilk dəfə cinayət törədib, telefon sahibinə qaytarılıb və əməl ağır cinayət kateqoriyasına düşmür. Məhkəmə onu cinayət məsuliyyətindən azad edir və valideynlərinin nəzarətinə verir. Məsuliyyətdən azad edildiyi üçün Kamranın məhkumluğu yaranmır.

14 yaşınadək uşaq əməl törədibsə, kim cavab verir?

Uşağın özünə qarşı cinayət təqibi aparılmır: Cinayət-Prosessual Məcəllə cinayət məsuliyyəti yaşına çatmamağı cinayət təqibini istisna edən hal kimi nəzərdə tutur. Belə uşaqla, adətən, yerli icra hakimiyyəti yanında fəaliyyət göstərən yetkinlik yaşına çatmayanların işləri və hüquqlarının müdafiəsi üzrə komissiya və polis profilaktik iş aparır. Amma bu, heç kimin cavab verməyəcəyi demək deyil.

1. Maddi ziyanı valideynlər ödəyir. 14 yaşınadək uşağın vurduğu zərərə görə valideynlər və ya qəyyum cavabdehdir, əgər zərərin onların təqsiri olmadan baş verdiyini sübut etməsələr. 14–18 yaşlı yeniyetmə isə zərərə görə özü cavab verir; gəliri və ya əmlakı kifayət etmirsə, çatışmayan hissəni valideynlər ödəyir.
2. Valideynin tərbiyə vəzifəsi yoxlanılır. Uşağın tərbiyəsi vəzifəsini yerinə yetirməyən valideyn İnzibati Xətalar Məcəlləsinə görə ayrıca məsuliyyətə cəlb oluna bilər.
3. Uşağı istifadə edən yetkin ağır cavab verir. Yetkinlik yaşına çatmayanı cinayətə cəlb etmək ayrıca cinayətdir. Yaşına görə məsuliyyət daşımayan uşaqdan alət kimi istifadə edən yetkin isə həmin cinayətin icraçısı sayılır.

Tez-tez verilən suallar

13 yaşlı uşaq oğurluq edibsə, nə olacaq?

Cinayət məsuliyyəti yaranmır, çünki 14 yaşı tamam olmayıb. Oğurlanmış əşya qaytarılır və ya dəyəri valideynlər tərəfindən ödənilir, uşaqla isə profilaktik iş aparılır.

17 yaşlıya ömürlük azadlıqdan məhrumetmə verilə bilərmi?

Xeyr. Bu cəza cinayəti 18 yaşınadək törətmiş şəxsə təyin edilmir, hökm çıxarılanadək onun 18 yaşı tamam olsa belə.

Yeniyetmə vəkilsiz dindirilə bilərmi?

Yetkinlik yaşına çatmayan şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin işində müdafiəçinin iştirakı məcburidir. Valideyn qanuni nümayəndə kimi prosesdə iştirak edə bilər; vəkil gəlməmiş ifadə verməyə razılaşmayın.

İnzibati məsuliyyət neçə yaşdan başlayır?

16 yaşdan. 14–15 yaşlı yeniyetmə inzibati xətaya görə cərimələnmir, lakin uşağın tərbiyəsi vəzifəsini yerinə yetirməyən valideyn məsuliyyətə cəlb oluna bilər.