«Bankdan zəng edirik» fırıldağı: pul köçürülübsə hüquqi yollar

Zəng edən özünü bankın təhlükəsizlik şöbəsinin əməkdaşı kimi təqdim edir, adınızı, kartınızın son rəqəmlərini bilir və «hesabınızdan şübhəli köçürmə edilir» deyir. Bir neçə dəqiqə sonra SMS ilə gələn kodu ona demisiniz, hesab isə boşalıb. «Bankdan zəng edirik» fırıldağı ən çox yayılmış sxemlərdən biridir və pulu geri almaq çətin olsa da, hüquqi yollar mövcuddur.

Fırıldaq necə qurulur?

Sxemlər müxtəlifdir, amma məntiq eynidir: fırıldaqçı sizi tələsdirir, qorxudur və bankın adından danışaraq inamınızı qazanır. Ən çox rast gəlinən variantlar bunlardır:

• «Şübhəli əməliyyat». Hesabınızdan pul çıxarılmağa çalışıldığını deyir və «ləğv etmək üçün» SMS kodunu istəyir. Əslində həmin kod onun apardığı köçürməni təsdiqləyir.
• «Təhlükəsiz hesab». Pulunuzu «qorumaq üçün» bankın guya ehtiyat hesabına köçürməyi təklif edir. Hesab fırıldaqçıya və ya onun istifadə etdiyi şəxsə məxsusdur.
• «Uzaqdan kömək». Telefona ekranı uzaqdan idarə etmək üçün proqram quraşdırmağı xahiş edir, sonra mobil tətbiqinizdə özü əməliyyat aparır.
• Saxta nömrə. Zəng ekranda bankın rəsmi nömrəsinə bənzəyən nömrədən gəlir, bu da şübhəni azaldır.

Bank əməkdaşı heç vaxt telefonla SMS kodunu, CVV-ni, PİN-kodu və ya mobil tətbiqin parolunu soruşmur. Bu dörd məlumatdan birini istəyən zəng bankdan deyil.

Pul köçürülübsə, ilk saatlarda nə etməli?

1. Danışığı dərhal kəsin və zəng etdikləri nömrəyə geri zəng etməyin. Bankla yalnız kartın arxasındakı və ya bankın rəsmi saytındakı nömrə ilə əlaqə saxlayın.
2. Kartı və mobil tətbiqi bloklayın. Fırıldaqçı tətbiqə giriş əldə edibsə, parolu dəyişin, uzaqdan idarəetmə proqramını telefondan silin.
3. Bankdan köçürmənin dayandırılmasını xahiş edin. Pul hələ alan hesabdan çıxarılmayıbsa, bank alan bankla əlaqə saxlaya bilər. Bu şans saatlarla ölçülür.
4. Yazılı ərizə verin. Ərizədə əməliyyatların tarixini, vaxtını, məbləğini, pulun köçürüldüyü kartın və ya hesabın rekvizitlərini, zəng edən nömrəni və hadisənin qısa təsvirini göstərin.
5. Polisə müraciət edin. Ərizəni yazılı verin və qəbul edildiyini təsdiq edən sənəd alın. Zəng tarixçəsinin, SMS-lərin və köçürmə qəbzlərinin skrinşotlarını əlavə edin.

Bank pulu qaytarmalıdırmı?

Bu sualın cavabı fırıldağın necə baş verməsindən asılıdır. Bank müştərinin sərəncamını icra edir. Köçürməni SMS kodu ilə siz özünüz təsdiqləmisinizsə, bank formal olaraq sizin iradənizi yerinə yetirib və zərəri öz üzərinə götürməkdən adətən imtina edir. Kart məlumatları sizin iştirakınız olmadan oğurlanıbsa, vəziyyət başqadır: bu halda bankın məsuliyyəti daha real müzakirə olunur. Belə hallar kartdan icazəsiz pul çıxması yazısında ayrıca təhlil edilib.

Buna baxmayaraq, bankla mübahisəni tərk etməyin. Bankdan yazılı olaraq soruşun: əməliyyat hansı cihazdan, hansı vaxtda və hansı üsulla təsdiqlənib, bankın monitorinq sistemi qeyri-adi köçürməni niyə dayandırmayıb? Cavab qane etməsə, Mərkəzi Banka şikayət verə bilərsiniz.

Cinayət işi: dələduzluq kimi qiymətləndirmə

Aldatma və ya etibardan sui-istifadə yolu ilə özgəsinin əmlakını ələ keçirmək dələduzluqdur (CM 178). «Bankdan zəng edirik» sxemi də bir qayda olaraq bu maddə ilə qiymətləndirilir. Cinayət təqibi orqanı qanunla müəyyən olunmuş qaydada zənglər və pulun hərəkəti barədə məlumat əldə edə, alan hesablara həbs qoyulması üçün tədbir görə bilər — zərərçəkmiş bunu özü edə bilməz.

Zərər çəkmiş şəxs kimi tanınmağınızı xahiş edin. Bu status sizə vəsatət vermək, sübut təqdim etmək və istintaq başa çatdıqdan sonra iş materialları ilə tanış olmaq imkanı verir. Vurulmuş ziyanın ödənilməsi üçün isə cinayət işi çərçivəsində mülki iddia qaldırmaq olar. Polis cinayət işi başlamaqdan imtina edərsə, bu qərardan məhkəməyə şikayət etmək mümkündür; qaydanı cinayət işinin başlanmasının rədd edilməsindən şikayət yazısında izah etmişik.

Pulu alan şəxsdən geri tələb etmək

Oğurlanmış pul çox vaxt fırıldaqçının özünə deyil, kartını pul qarşılığında başqasına «icarəyə» vermiş şəxsə köçürülür. Bu şəxs cinayətdə iştirakını inkar etsə də, pul onun hesabına daxil olub və o, həmin vəsaiti heç bir əsas olmadan əldə edib.

Belə halda iki mülki yol var. Cinayət işi gedirsə, mülki iddianı həmin iş çərçivəsində qaldırmaq olar. Cinayət işi uzanırsa və ya dayandırılıbsa, pulu alan kartın sahibinə qarşı əsassız varlanmaya görə ayrıca mülki iddia qaldırmaq mümkündür. Bank sirri səbəbindən bank bu şəxsin məlumatlarını sizə açıqlamır, lakin məhkəmə və cinayət təqibi orqanı qanunla müəyyən edilmiş qaydada həmin məlumatı ala bilər. Borcun məhkəmə yolu ilə alınmasının ümumi qaydasını borc qaytarılmadıqda məhkəmə yolu yazısında yazmışıq.

Həyat nümunəsi

Səbinəyə «bankın təhlükəsizlik xidmətindən» zəng edib hesabına müdaxilə edildiyini, pulu «təhlükəsiz hesaba» köçürmək lazım olduğunu deyiblər. Səbinə göstərilən kart nömrəsinə 2 400 manat köçürüb. Yarım saat sonra aldadıldığını anlayıb, bankı xəbərdar edib, amma pul artıq nağdlaşdırılıb. Polis dələduzluq faktı üzrə cinayət işi başlayıb. Məlum olub ki, pulun köçürüldüyü kart bir tələbəyə məxsusdur, tələbə isə kartını kiçik məbləğ qarşılığında tanımadığı şəxsə verib. Fırıldaqçının axtarışı davam edərkən Səbinə 2 400 manatın qaytarılması üçün kart sahibinə qarşı əsassız varlanmaya görə mülki iddia qaldırıb.

Özünüzü necə qorumalı?

Yaşlı valideynlərinizə və yaxınlarınıza da bu qaydanı çatdırın: fırıldaqçılar ən çox rəqəmsal xidmətlərə az bələd olan insanları hədəfə alır.

Tez-tez verilən suallar

Kodu özüm demişəm. Bu, mənim təqsirim sayılırmı?

Bank bunu kobud ehtiyatsızlıq kimi qiymətləndirə bilər və zərəri ödəməkdən imtina edə bilər. Lakin bu, cinayət işində sizin zərərçəkmiş statusunuza və pulu fırıldaqçıdan və ya alan hesab sahibindən tələb etmək hüququnuza təsir etmir.

Polisə müraciət etmək üçün nə qədər gözləmək olar?

Gözləmək lazım deyil — nə qədər tez, o qədər yaxşı. Pul adətən qısa müddətdə nağdlaşdırılır və alan hesaba həbs qoyulması şansı ilk saatlarda ən yüksəkdir.

Kartımı başqasına «icarəyə» vermək təhlükəlidirmi?

Bəli. Kartınız fırıldaq pullarının köçürülməsi üçün istifadə olunarsa, cinayət işi üzrə dindirilə bilərsiniz, zərərçəkmiş isə hesabınıza daxil olmuş pulu məhkəmə yolu ilə sizdən tələb edə bilər.

Fırıldaqçı tapılmasa, pulu geri almaq mümkündürmü?

Mümkündür, əgər pulun köçürüldüyü hesabın sahibi müəyyən edilibsə. Bu halda həmin şəxsə qarşı əsassız varlanmaya görə mülki iddia qaldırılır və bu iddia cinayət işindən ayrıca da qaldırıla bilər.