Zamin durmuşam, borclu ödəmir: zaminin riskləri və reqres hüququ

İş yoldaşınız kredit götürəndə «sadəcə imza at, formallıqdır» deyib, siz də zaminlik müqaviləsini oxumadan imzalamısınız. İndi bank sizə zəng edir, borclu isə telefonu açmır. Zaminin riskləri məhz bu anda üzə çıxır və cavab həmin vaxt oxunmamış müqavilənin mətnindədir.

Zaminlik müqaviləsi ilə nəyi öhdənizə götürürsünüz?

Zaminlik müqaviləsi kreditorla — əksər hallarda bankla — zamin arasında bağlanır. Borclu bu müqavilənin tərəfi deyil, amma onun borcu müqavilənin predmetidir: siz başqasının öhdəliyinin icrasına görə bank qarşısında cavabdehlik götürürsünüz. Müqavilə yazılı formada bağlanmalıdır. Bəzən o, ayrıca sənəd olur, bəzən kredit sənədlərinin içində ayrıca bölmə kimi yer alır; imzaladığınız hər vərəqin surətini alıb saxlayın.

Zaminlik əsas borcdan asılıdır: borc tam ödənilən kimi zaminin öhdəliyi də xitam tapır. Əks istiqamətdə bu qayda işləmir: zaminin öhdəliyinə xitam verilməsi borclunu borcdan azad etmir.

Məsuliyyətin həcmi müqavilədə yazılır. Bank sənədlərində zamin adətən borclu ilə eyni həcmdə cavabdehdir: əsas borc, hesablanmış faizlər, dəbbə pulu və borcun məhkəmə yolu ilə alınması xərcləri. Bəzən zaminlik konkret məbləğlə məhdudlaşdırılır — onda zamin həmin həddən artıq cavab vermir. İmzadan əvvəl bu bəndi tapmağa sərf olunan beş dəqiqə sonradan illərlə davam edən tutulmalardan qoruya bilər.

Bank borcu nə vaxt zamindən tələb edə bilər?

Burada iki model var və hansının tətbiq olunacağını ilk növbədə müqavilənin mətni göstərir.

Solidar zaminlikdə bank borclunun əmlakını axtarmağa borclu deyil. Borclu xaricə gedib, işsiz qalıb və ya sadəcə ödəmir — bank eyni tələbi birbaşa sizə yönəldə bilər. Bu cür öhdəliyin mahiyyətini solidar və pay üzrə öhdəliyin fərqi yazısında ayrıca izah etmişik.

Borclu ödəmirsə, zamini hansı mərhələlər gözləyir?

1. Xatırlatmalar. Gecikmə başlayan kimi bank borcluya, sonra zaminə zəng edir və SMS göndərir. Hüquqi nəticə hələ yoxdur, amma faiz və dəbbə hər gün artır.
2. Yazılı tələb. Bank zaminə borcun ödənilməsi barədə tələb məktubu göndərir. Bu məktubu atmayın: məbləğin necə hesablandığını yoxlamaq üçün ilk sənəd odur.
3. İddia. Bank adətən borclu ilə zamini eyni iddiada cavabdeh kimi göstərir. Məhkəmə tələbi əsaslı sayarsa, borcun cavabdehlərdən solidar qaydada tutulması barədə qətnamə çıxarır.
4. İcra. Qətnamə qanuni qüvvəyə mindikdən sonra icra icraatı başlanır. İcra məmuru həm borclunun, həm də zaminin hesablarına həbs qoya, maaşdan tutulma təyin edə, ölkədən çıxışın müvəqqəti məhdudlaşdırılması məsələsini qaldıra bilər.
5. Kredit tarixçəsi. Gecikmə zaminin kredit hesabatında da əks oluna bilər və onun özünün yeni kredit almasını çətinləşdirir.

Borclunun özü üçün gecikmənin hansı mərhələlərdən keçdiyini kredit ödənilmədikdə nə baş verir yazısında təfərrüatı ilə yazmışıq.

Həyat nümunəsi: iş yoldaşı üçün atılan imza

Rəşad iş yoldaşı Elnurun 12 000 manatlıq istehlak kreditinə zamin durub. Elnur səkkiz ay ödəyib, sonra işdən çıxıb və ödənişləri dayandırıb. Bank hər ikisinə qarşı iddia qaldırıb, məhkəmə qalan 8 300 manat borcu, faizləri və dəbbəni cavabdehlərdən solidar qaydada tutmağı qərara alıb. Elnurun rəsmi gəliri olmadığından icra məmuru Rəşadın maaşından tutulmaya başlayıb. Rəşad borcu tam bağlayandan sonra bankdan borcun olmaması barədə arayış alıb və ödədiyi bütün məbləğin qaytarılması üçün Elnura qarşı iddia qaldırıb.

Zamin hansı etirazları irəli sürə bilər?

Zamin borclunun ehtiyat cüzdanı deyil, öz müdafiə hüququ olan tərəfdir. Məhkəmədə bu arqumentlər real nəticə verir:

• Borclunun etirazları. Borclunun bankla mübahisədə irəli sürə biləcəyi etirazları zamin də irəli sürə bilər: borcun bir hissəsi artıq ödənilib, faiz müqaviləyə zidd hesablanıb, ödənişlər yanlış silinib.
• Dəbbənin qeyri-mütənasibliyi. Penya əsas borcla müqayisədə şişibsə, məhkəmədən onun azaldılmasını xahiş etmək olar.
• Razılığınız olmadan edilən dəyişiklik. Bank borclu ilə sonradan kredit məbləğini artırıb və ya faizi qaldırıbsa, sizin razılığınız olmadan bu dəyişiklik öhdəliyinizi genişləndirmir. Zaminlik müqaviləsində belə dəyişikliklərə əvvəlcədən razılıq bəndinin olub-olmadığını yoxlayın.
• Forma və imza. Müqavilə yazılı bağlanmayıbsa və ya imza sizə məxsus deyilsə, bu, zaminliyin özünü sual altına qoyur. İmza şübhəlidirsə, xəttşünaslıq ekspertizası tələb edin.
• Müddət. Bank tələbi uzun illər irəli sürməyibsə, iddia müddətinin keçdiyini bildirmək imkanını yoxlayın.

Reqres hüququ: ödədiyiniz pulu borcludan necə geri almaq olar?

Borcu ödədiyiniz anda siz kreditorun yerinə keçirsiniz: ödədiyiniz hissədə kreditorun borcluya qarşı hüquqları sizə keçir. Tələbin həcmi faktiki ödədiyiniz bütün məbləği əhatə edir — əsas borc, faiz, dəbbə, məhkəmə və icra xərcləri.

1. Ödənişin hər mərhələsini sənədləşdirin: bank qəbzləri, icra məmurunun tutulmalar barədə arayışı, maaşdan tutulmalar haqqında mühasibatlıq arayışı.
2. Borc tam bağlananda bankdan borcun olmaması barədə arayış və ödəmə tarixçəsini alın.
3. Borcluya ödəniş etdiyinizi yazılı bildirin və pulun qaytarılmasını tələb edin. Məktubu sifarişli poçtla göndərin və ya imza ilə təhvil verin.
4. Könüllü ödəniş olmasa, borcluya qarşı reqres iddiası qaldırın. İddianı uzatmayın: vaxt keçdikcə borclunun əmlakı azala, sübutları toplamaq isə çətinləşə bilər.

Borcluya ödənişi vaxtında bildirmək praktik baxımdan vacibdir: bu, onun sonradan «mən də banka ödəmişdim» deyərək ikiqat hesablaşma mübahisəsi yaratmasının qarşısını alır. Reqres iddiası adi borc iddiası kimi eyni sübut qaydalarına tabedir; borcun məhkəmə yolu ilə alınmasının ümumi mexanizmini borc qaytarılmadıqda məhkəmə yolu yazısında izah etmişik.

Zamin olmazdan əvvəl nəyi yoxlamalı?

Sadə qayda belədir: özünüz ödəməyə hazır olmadığınız məbləğə zamin durmayın. Zaminlik yaxın insana kömək kimi başlayır, icra mərhələsində isə sizin öz borcunuz kimi işləyir.

Tez-tez verilən suallar

Bank əvvəlcə borcludan tələb etməlidirmi?

Müqavilədən asılıdır. Solidar zaminlikdə bank istədiyi cavabdehə müraciət edə bilər, əlavə zaminlikdə isə əvvəlcə borcludan almaq imkanı tükənməlidir.

Zaminin maaşından pul tuta bilərlərmi?

Bəli, amma məcburi tutulma icra sənədi əsasında icra məmuru tərəfindən aparılır. Bu sənəd əsasən məhkəmə qərarından sonra verilir; bankın zəngləri və məktubları özlüyündə tutulma əsası deyil.

Bank mənim hesabımdan borcu özü silə bilərmi?

Hesabınızdan vəsait sizin sərəncamınız olmadan yalnız qanunda və ya müqavilədə nəzərdə tutulmuş hallarda, məsələn icra sənədi əsasında silinə bilər. Zaminlik müqaviləsində hesablarınızdan borcun silinməsinə əvvəlcədən razılıq bəndinin olub-olmadığını yoxlayın.

Borcu ödədim, borclu isə mənə qaytarmır. Nə etməliyəm?

Ödəniş sənədlərini və bankın borcun bağlanması barədə arayışını toplayın, borcluya yazılı tələb göndərin, ödəniş olmasa reqres iddiası qaldırın. Məhkəmə qərarından sonra borcluya qarşı icra icraatı başlanır.

Zaminlik kredit tarixçəmə təsir edirmi?

Edə bilər. Zaminlik öhdəlikləri kredit hesabatında əks oluna bilər, borclunun gecikmələri isə yeni kredit müraciətinizin qiymətləndirilməsinə təsir göstərir.