Solidar və pay üzrə öhdəlik: borcu kimdən tam tələb etmək olar

İki dost birlikdə 6000 manat borc götürüb, biri ölkədən çıxıb gedib, digəri isə «mən yalnız öz payımı ödəyəcəyəm» deyir. Kreditor bütün məbləği qalan borcludan tələb edə bilərmi? Cavab öhdəliyin növündən asılıdır: pay üzrə öhdəlikdə hər borclu öz hissəsinə, solidar öhdəlikdə isə hər biri bütün borca cavabdehdir.

Bir öhdəlikdə bir neçə borclu: iki model

Öhdəliyin bir tərəfində bir neçə şəxs ola bilər: iki borcalan, birlikdə mənzil kirayələyən üç tələbə, birgə zərər vurmuş bir neçə nəfər. Belə hallarda əsas sual budur: kreditor hər birindən nə qədər tələb edə bilər? Mülki hüquq iki cavab verir — pay üzrə və solidar öhdəlik. Bir neçə şəxs kreditor tərəfində də ola bilər, amma mübahisələrin çoxu borclular tərəfində yaranır.

Pay üzrə öhdəlik: hər kəs öz hissəsinə cavabdehdir

Pay üzrə öhdəlikdə borc borclular arasında bölünür və hər biri yalnız öz payını ödəməyə borcludur. Paylar müqavilədə göstərilə bilər; göstərilməyibsə və qanundan başqa qayda çıxmırsa, bərabər sayılır.

Kreditor üçün bu model risklidir. Borclulardan biri ödəmirsə, onun payını digərindən almaq olmur: kreditor hər borcluya ayrıca, onun payı həddində tələb irəli sürməlidir.

Solidar öhdəlik: borcun tamamını kimdən tələb etmək olar

Solidar öhdəlikdə kreditor icranı öz seçimi ilə borclulardan istənilən birindən, bir neçəsindən və ya hamısından, həm tam, həm də hissə-hissə tələb edə bilər. Bir borcludan tam ödəniş ala bilməyən kreditor çatışmayan məbləği digərlərindən istəyir. Borc tam ödənilənədək bütün solidar borclular öhdəlikli qalır.

Solidarlıq müqavilədən və ya qanundan irəli gəlir. Qanundakı ən tipik hal birgə zərər vurmaqdır: bir neçə şəxs birlikdə zərər vurubsa, zərərçəkmiş qarşısında solidar cavabdehdirlər. Müqavilədə isə bu, adətən «borclular solidar məsuliyyət daşıyırlar» şərti ilə yazılır. Mübahisənin qarşısını almağın ən etibarlı yolu bunu borc sənədində açıq yazmaqdır — qəbzin necə tərtib olunacağını borc qəbzi nümunəsi yazısında göstərmişik.

Borcu ödəyən borclu digərlərindən nə tələb edə bilər?

Solidar borclulardan biri borcu tam ödəyəndə öhdəlik kreditor qarşısında bitir, amma borclular arasında hesablaşma başlayır. Ödəyən borclu digərlərinə reqres tələbi ilə müraciət edir: öz payını çıxmaqla, hər birindən onun payını. Aralarında başqa razılaşma yoxdursa, paylar bərabər sayılır.

Borclulardan biri ödəmə qabiliyyətinə malik deyilsə, onun ödəmədiyi pay qalan borclular, o cümlədən borcu ödəmiş borclu arasında bərabər bölünür. Yəni solidar öhdəlikdə başqasının ödəmə qabiliyyətini itirməsi riskini də qismən siz daşıyırsınız. Zaminlikdə oxşar hesablaşmanın necə getdiyini zamin durmuşam, borclu ödəmir yazısında izah etmişik.

Pay üzrə və solidar öhdəlik: müqayisə cədvəli

İki həyat nümunəsi

Qəbzdə solidarlıq. Tural və Samir Elçindən 6000 manat borc alır, qəbzdə «borcu solidar qaydada qaytarırıq» yazılıb. Samir ölkədən gedir, Tural isə yalnız 3000 manat ödəməyə hazırdır. Elçin bütün 6000 manatı Turaldan tələb edə bilər, Tural isə borcu ödədikdən sonra Samirdən 3000 manatı reqres qaydasında istəyəcək. Qəbzdə «hər birimiz 3000 manat qaytarırıq» yazılsaydı, öhdəlik pay üzrə olardı və Elçin Turaldan 3000 manatdan artıq tələb edə bilməzdi.

Birgə zərər. Vüqar və Anar kafedə dava salır, 1800 manatlıq mebel və güzgü sınır. Kafe sahibi bütün məbləği ikisindən birindən, məsələn, iş yeri məlum olan Vüqardan tələb edə bilər. Zərəri ödəyən Vüqar sonra Anardan onun payını tələb edəcək.

Tez-tez verilən suallar

Solidar borcludan tələb etmək üçün hamını məhkəməyə vermək lazımdırmı?

Xeyr. Kreditor istənilən bir borcluya, bir neçəsinə və ya hamısına birlikdə iddia qaldıra bilər. Birindən tam ödəniş alınmasa, çatışmayan məbləğ digərlərindən tələb olunur.

Solidar kreditorlar nədir?

Bu, kreditor tərəfində bir neçə şəxsin olduğu solidarlıqdır. Hər solidar kreditor borcun tamamını tələb edə bilər, borclu isə onlardan birinə tam ödəməklə öhdəlikdən azad olur; pulu alan kreditor digərləri ilə öz aralarında hesablaşır.

Ər-arvad birgə kredit götürübsə, bank borcu kimdən tələb edir?

Bu, kredit müqaviləsindən asılıdır. Müqavilədə borcalanların solidar məsuliyyəti yazılıbsa, bank borcun tamamını onlardan hər birindən tələb edə bilər.