Mənəvi ziyan ilə maddi ziyanın fərqi: məbləğ necə müəyyən edilir

Küçə davasında zədə alan Kamran müalicəyə 2 min manatdan çox pul xərcləyib və üç ay işləyə bilməyib. Müəllimə Səbinəni isə sosial şəbəkədə rüşvətxor adlandırıblar, valideynlər ondan üz çevirib. Hər ikisi məhkəmədən ziyan tələb etmək istəyir, amma Kamranın itkisinin böyük hissəsi qəbzlərlə hesablanır, Səbinəninki isə heç bir qəbzə sığmır — mənəvi ziyan ilə maddi ziyanın fərqi də buradan başlayır.

Maddi ziyan: sənədlə hesablanan itki

Maddi ziyan zərərçəkmişin əmlakına dəyən itkidir. Mülki Məcəllənin 21-ci maddəsi onu iki hissəyə bölür: real zərər, yəni məhv olmuş və ya zədələnmiş əmlak, çəkilmiş və çəkilməli olan xərclər, bir də əldən çıxmış fayda — hüquq pozulmasaydı adi mülki dövriyyədə əldə ediləcək gəlir. Bu iki hissəni real ziyan ilə əldən çıxmış faydanın fərqi yazısında nümunələrlə izah etmişik.

Maddi ziyanın əsas xüsusiyyəti hesablana bilməsidir. Müalicə xərci çeklə, təmir smeta ilə, itirilmiş qazanc müqavilə və gəlir sənədləri ilə sübut olunur. Qayda tam ödənişdir: qanun və ya müqavilə başqa hal nəzərdə tutmursa, zərərçəkmiş itkisini tam geri almalıdır.

Maddi ziyan təkcə əmlak mübahisəsində yaranmır. Döyülmüş şəxsin dərman pulu və ya böhtan ucbatından ləğv olunmuş müqavilə də maddi ziyandır, baxmayaraq ki, pozulan hüquq sağlamlıq və ya şərəfdir. Belə hallarda eyni hadisə hər iki növ ziyanı doğurur.

Mənəvi ziyan: iztirabın pul əvəzi

Mənəvi ziyan şəxsin yaşadığı fiziki və ya mənəvi iztirabdır: ağrı, qorxu, alçaldılma, sarsıntı, adi həyat tərzindən məhrum qalmaq. Qanunvericilikdə «mənəvi zərər» ifadəsi işlənir, gündəlik dildə isə daha çox «mənəvi ziyan» deyilir. İztirabı geri qaytarmaq mümkün olmadığı üçün hüquq onu yalnız pulla kompensasiya edir. Bu pul iztirabın «qiyməti» deyil, zərərçəkmişin yaşadıqlarını qismən yüngülləşdirən əvəzdir.

Mənəvi ziyan əsasən şəxsi qeyri-əmlak hüquqları pozulanda yaranır: həyat və sağlamlıq, şərəf, ləyaqət və işgüzar nüfuz, şəxsi həyatın toxunulmazlığı, şəxsi və ailə sirri. Sırf əmlak mübahisəsində, məsələn, borc qaytarılmayanda, mənəvi ziyan ancaq qanun bunu birbaşa nəzərdə tutduqda tələb oluna bilər.

İki ziyan bir-birindən asılı deyil. Böhtan heç bir əmlak itkisinə səbəb olmasa da, mənəvi ziyan tələb etmək olar. Maddi ziyan tam ödənilibsə, bu da mənəvi ziyan tələbini aradan qaldırmır.

Mənəvi ziyan hansı hallarda tələb olunur?

Praktikada ən çox rast gəlinən əsaslar bunlardır:

• sağlamlığa zərər: döymə, bədən xəsarəti, yol qəzasında zədə, həkim səhvi;
• həqiqətə uyğun olmayan və şərəfi, ləyaqəti, işgüzar nüfuzu ləkələyən məlumatın yayılması — bu halda həm təkzib, həm də mənəvi ziyanın əvəzi tələb olunur;
• şəxsi həyata müdaxilə: razılıq olmadan foto və video paylaşımı, şəxsi yazışmaların ifşası;
• qanunsuz tutma, həbs və cinayət təqibi — bu halda zərərin əvəzini dövlət ödəyir.

Böhtan və təhqirin cinayət-hüquqi tərəfini təhqir və böhtan: sosial şəbəkə paylaşımları, sübut və cəza yazısında, dövlətin vurduğu zərərin ödənilməsini isə reabilitasiya: bəraət alan şəxsin zərərinin ödənilməsi yazısında izah etmişik.

Maddi və mənəvi ziyan: müqayisə cədvəli

Mənəvi ziyanın məbləği necə müəyyən edilir?

Mülki Məcəllə mənəvi ziyan üçün sabit tarif və ya cədvəl müəyyən etmir. Məbləği iddiaçı özü göstərir, son sözü isə məhkəmə deyir. Məhkəmə təcrübəsində adətən bu hallar qiymətləndirilir:

1. İztirabın xarakteri və dərinliyi — ağrının şiddəti, müalicənin müddəti, nəticələrin keçici və ya davamlı olması.
2. Zərərçəkmişin fərdi xüsusiyyətləri — yaşı, sağlamlıq vəziyyəti, peşəsi. Həkim və ya müəllim haqqında yayılmış böhtan onun peşə həyatına daha ağır təsir edir.
3. Hüquq pozanın təqsiri — qəsdlə, yoxsa ehtiyatsızlıqla hərəkət edib.
4. Pozuntunun miqyası — paylaşımı neçə nəfər görüb, nə qədər yayımda qalıb, üzr istənibmi.
5. Ədalət və ağlabatanlıq — məbləğ iztirabla mütənasib olmalı, varlanma vasitəsinə çevrilməməlidir.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi də qeyri-maddi ziyanı cədvəllə deyil, ədalətli əsasla qiymətləndirir. Praktik nəticə sadədir: iddiada rəqəmi yazmaq azdır, onu hallarla əsaslandırmaq lazımdır. Real vəziyyətlə əlaqəsi olmayan çox yüksək məbləğ tələbin inandırıcılığını azaldır və məhkəmə belə tələbi adətən endirir.

Hər iki ziyanı necə tələb etmək olar?

Maddi və mənəvi ziyan eyni hadisədən yaranıbsa, onları bir iddia ərizəsində, amma ayrı-ayrı tələblər kimi göstərin. Maddi hissədə hər məbləğin qarşısında sənəd olsun, mənəvi hissədə isə iztirabı təsvir edən faktlar və onları təsdiqləyən sübutlar.

Hadisə cinayət işinə səbəb olubsa, zərərçəkmiş cinayət prosesində mülki iddia qaldıra bilər və məhkəmə onu adətən hökmlə birlikdə həll edir. Bu imkandan istifadə edilməyibsə, tələbi sonradan mülki məhkəmədə ayrıca irəli sürmək mümkündür.

İki həyat nümunəsi

Küçə davası. Kamrana küçə davasında bədən xəsarəti yetirilir. O, müalicə və dərmanlara 1850 manat, reabilitasiya kursuna 400 manat xərcləyir. Toy fotoqrafı işləyən Kamran 3 ay kamera tuta bilmir və əvvəlcədən müqavilə bağladığı 3 sifarişdən imtina edir: itirilmiş qonorar 1500 manatdır. Maddi ziyan 2250 + 1500 = 3750 manat edir və hər rəqəm çek və müqavilə ilə təsdiqlənir. Üstəlik o, ağrıya və aylarla işindən kənar qalmasına görə 8000 manat mənəvi ziyan tələb edir: bu hissədə məhkəmə tələbi iztirabın ağırlığı ilə tutuşduracaq və azalda bilər.

Böhtan. Bir valideyn sosial şəbəkədə müəllimə Səbinə haqqında «pul almadan qiymət yazmır» paylaşımı edir, paylaşım 2 həftədə 4000-dən çox baxış toplayır. Səbinə məhkəmədən təkzib və 5000 manat mənəvi ziyan tələb edir. Bundan başqa, paylaşımdan sonra fərdi dərs verdiyi 3 ailə dərsləri dayandırıb: ayda 900 manat, 2 ayda 1800 manat itirilmiş gəlir. Bu hissə maddi ziyandır və yazışmalarla, ödəniş qəbzləri ilə sübut olunmalıdır. Məlumatın yalan olduğu təsdiqlənsə, hər iki tələb eyni iddiada təmin oluna bilər.

Tez-tez verilən suallar

Mənəvi ziyan üçün neçə manat tələb etmək olar?

Mülki Məcəllə nə minimum, nə də maksimum məbləğ müəyyən edir. Rəqəmi özünüz seçirsiniz, amma onu iztirabın ağırlığı və pozuntunun miqyası ilə əsaslandırmalısınız, çünki əsassız yüksək tələbi məhkəmə azaldır.

Mənəvi ziyanı sübut etmək lazımdırmı?

Bəli, pozuntunun faktını və iztirabın xarakterini göstərən sübutlar lazımdır: tibbi sənədlər, şahid ifadəsi, paylaşımın yayılma miqyası. Ağır bədən xəsarəti kimi hallarda iztirab hadisənin özündən aydındır, amma onun dərinliyini göstərən sübutlar məbləğə birbaşa təsir edir.

Maddi ziyan ödənilibsə, mənəvi ziyanı ayrıca istəmək olarmı?

Bəli. Bunlar müxtəlif tələblərdir və birinin ödənilməsi digərini aradan qaldırmır.

Cinayət işi gedirsə, mənəvi ziyan üçün ayrıca iddia lazımdırmı?

Məcburi deyil. Zərərçəkmiş cinayət prosesində mülki iddia qaldıra bilər; bu edilməyibsə, tələbi sonradan mülki məhkəmə qaydasında irəli sürmək mümkündür.