Zaminlik ilə qarantiyanın fərqi

Dostunuz bankdan kredit götürür və sizdən zamin durmağı xahiş edir. Başqa bir halda tenderi udan tikinti şirkətindən bank qarantiyası istənilir. Zaminlik və qarantiya başqasının borcunu təmin edir, amma fərqli qaydalarla işləyir, bu fərq isə həm sənədi imzalayan, həm də imtahan verən üçün baha başa gələ bilər.

Başqasının borcunu təmin etməyin iki yolu

Mülki Məcəllə öhdəliklərin icrasını təmin etməyin bir neçə üsulunu tanıyır: dəbbə, girov, beh, zaminlik, qarantiya və başqaları. Girovda kreditoru konkret əşya qoruyur, zaminlikdə və qarantiyada isə üçüncü şəxsin ödəmə vədi. Girovla bağlı incəlikləri girov ilə ipotekanın fərqi yazısında izah etmişik.

Zaminlik və qarantiya zahirən oxşayır: hər ikisində borclu ödəmirsə, pulu başqası ödəyir. Fərq bu «başqasının» əsas borca nə dərəcədə bağlı olmasındadır. Zamin borclunun yanında dayanır və onun taleyini bölüşür. Qarant isə ayrıca, müstəqil öhdəlik götürür.

Zaminlik: zamin borclunun yanında dayanır

Zaminlik müqaviləsi ilə zamin başqa şəxsin kreditoru qarşısında həmin şəxsin öhdəliyinin icrasına görə tam və ya qismən cavabdehlik götürür. Müqavilə yazılı formada bağlanır. Zamin istənilən fəaliyyət qabiliyyətli fiziki və ya hüquqi şəxs ola bilər və o, adətən bunu pulsuz, qohumluq və ya dostluq xatirinə edir.

Zaminliyin əsas xüsusiyyəti asılılıqdır. Əsas öhdəlik etibarsızdırsa və ya icra edilib, zaminlik də qüvvəsini itirir. Kreditor zamindən tələb edəndə zamin borclunun kreditora qarşı irəli sürə biləcəyi etirazlara istinad edə bilər: borc artıq qismən ödənilib, müddət hələ çatmayıb, müqavilə etibarsızdır. Zaminin məsuliyyətinin həcmi və qaydası müqavilədə müəyyən edilir. Bank kreditlərində zamin çox vaxt borclu ilə birlikdə solidar məsuliyyət daşıyır, yəni bank tələbi birbaşa ona yönəldə bilər.

Orxan dostu Vüsalın 10 000 manatlıq bank kreditinə zamin durub. Vüsal 4 aydan sonra ödəməni dayandırır, borcun 7 500 manatı qalır və bank tələbi Orxana yönəldir. Orxan borcu ödəyir, bununla da bankın həmin tələb üzrə hüquqları ona keçir. İndi o, 7 500 manatı Vüsaldan tələb edə, ödənilmədikdə məhkəməyə müraciət edə bilər. Zaminin riskləri və reqres hüququ zamin durmuşam, borclu ödəmir yazısında ətraflı izah olunub.

Qarantiya: bank sənədə baxır, mübahisəyə yox

Qarantiyada üç tərəf var. Qarant, adətən bank və ya sığorta şirkəti, prinsipalın, yəni borclunun xahişi ilə onun kreditoruna, yəni benefisiara yazılı öhdəlik verir: benefisiar ödəniş tələbi təqdim etdikdə müəyyən pul məbləğini ödəyəcək. Qarantiya ödənişlidir: prinsipal qarant haqqı ödəyir.

Əsas xüsusiyyət müstəqillikdir. Qarantın benefisiar qarşısındakı öhdəliyi, qarantiyada əsas müqaviləyə istinad olunsa belə, həmin müqavilədən asılı deyil. Qarant əsas müqavilədə kimin haqlı olduğunu araşdırmır. O, yalnız tələbin və əlavə edilmiş sənədlərin qarantiyanın şərtlərinə uyğunluğunu yoxlayır. Uyğundursa, ödəyir, uyğun deyilsə və ya qarantiyanın müddəti bitibsə, imtina edir. Məsuliyyət qarantiyada göstərilən məbləğlə məhduddur.

Aytənin tikinti şirkəti məktəb binasının tikintisi üzrə tenderi udur. Sifarişçi 50 000 manatlıq icra qarantiyası tələb edir və bank belə qarantiya verir. İş gecikir, sifarişçi banka yazılı tələb və qarantiyada göstərilən gecikmə aktını göndərir. Bank gecikmənin səbəbini araşdırmadan 50 000 manatı ödəyir, sonra isə bu məbləği Aytənin şirkətindən onlar arasındakı razılaşma əsasında tələb edir. Şirkət tələbin əsassız olduğunu düşünürsə, mübahisəni bankla deyil, sifarişçi ilə ayrıca aparmalı olacaq.

Zaminlik və qarantiya: müqayisə cədvəli

İmzalamazdan əvvəl nəyə baxmalı?

Zamin üçün əsas risk öz əmlakıdır: borclu ödəməsə, tutma onun maaşına və əmlakına yönələ bilər. Ona görə zaminlik müqaviləsini imzalamazdan əvvəl bunları yoxlayın:

1. Hansı məbləğə və hansı müddətə görə cavab verirsiniz?
2. Məsuliyyətiniz solidardır, yoxsa yalnız borclu ödəmədikdə yaranır?
3. Əsas müqavilənin surəti sizdədirmi, borclunun ödəmələrini izləyə bilirsinizmi?
4. Kreditorla borclu əsas müqavilənin şərtlərini sonradan dəyişə bilərmi?

Qarantiyada isə risk prinsipalın üzərindədir. Sifarişçi əsassız tələb göndərsə belə, bank şərtlərə uyğun tələbi ödəyəcək və pulu prinsipaldan alacaq. Buna görə qarantiyanın mətnində ödəniş üçün hansı sənədlərin tələb olunduğunu dəqiq yazdırmaq prinsipal üçün əsas müdafiə vasitəsidir. Təminat üsullarının ümumi xüsusiyyətləri ilə yanaşı əqdin etibarlılığı da vacibdir: bu mövzunu əhəmiyyətsiz və mübahisə edilə bilən əqdin fərqi yazısında açmışıq.

Tez-tez verilən suallar

Zamin durduqdan sonra imtina etmək olarmı?

Bağlanmış zaminlik müqaviləsindən, bir qayda olaraq, kreditorun razılığı olmadan çıxmaq olmur. Zaminlik əsas öhdəlik icra edildikdə, ona xitam verildikdə və ya qanunda göstərilən digər hallarda bitir.

Bank qarantiyası üzrə ödəniş nə vaxt edilir?

Benefisiar qarantiyanın müddəti ərzində yazılı tələb və qarantiyada göstərilən sənədləri təqdim etdikdə. Sənədlər şərtlərə uyğun gəlmirsə, qarant ödəməkdən imtina edə bilər.

Zamin ödədiyi pulu borcludan necə geri ala bilər?

Borcu ödəyən zaminə kreditorun həmin tələb üzrə hüquqları keçir. Zamin ödəniş sənədlərini əlavə edərək borcluya yazılı tələb göndərir, ödənilmədikdə məhkəməyə müraciət edir.