Real ziyan ilə əldən çıxmış faydanın fərqi

Şirniyyat kafeniz üçün aldığınız soyuducu vitrin ikinci gün sıradan çıxıb, içindəki məhsul xarab olub, qapınız isə bir neçə gün bağlı qalıb. Satıcıdan məhsulun pulunu istəmək təbii görünür, bəs bağlı qaldığınız günlərdə qazanmadığınız pul? Mülki hüquq bu suala aydın cavab verir: zərər iki hissədən ibarətdir — real ziyan və əldən çıxmış fayda.

Zərər nədən ibarətdir: Mülki Məcəllənin 21-ci maddəsi

Mülki Məcəllənin 21-ci maddəsinə görə hüququ pozulmuş şəxs ona vurulmuş zərərin tam ödənilməsini tələb edə bilər. İstisna qanunun və ya müqavilənin daha az məbləğ nəzərdə tutduğu hallardır. Eyni maddə zərəri iki hissəyə bölür: real zərər və əldən çıxmış fayda. Məcəllədə «zərər» sözü işlənir, praktikada «ziyan» da deyilir — məna eynidir.

Bu bölgü zərərin mənbəyindən asılı deyil. Satıcı qüsurlu mal verəndə və ya podratçı işi vaxtında təhvil verməyəndə, yəni müqavilə pozulanda da, qonşu mənzilinizi su basanda da zərər eyni iki hissəyə ayrılır. İddiada bu hissələri ayrıca hesablamaq həm məhkəmənin işini asanlaşdırır, həm də sizin nəyi sübut etməli olduğunuzu dəqiqləşdirir.

Mənəvi ziyan bu bölgüyə daxil deyil. O, əmlak itkisi deyil, fiziki və ya mənəvi iztirabın pul əvəzidir və başqa qaydalarla müəyyən edilir. Fərqi mənəvi ziyan ilə maddi ziyanın fərqi yazısında ətraflı izah etmişik.

Real ziyan: nəyi itirdiniz və nəyi xərcləməli olacaqsınız

Real ziyan mövcud əmlakınızın azalmasıdır. Qanundakı tərifdən onun üç tərkib hissəsi çıxır:

1. Artıq çəkilmiş xərclər — ustaya ödənilən pul, zədələnmiş əşyanın daşınması, xarab olmuş əşyanın yerinə alınan yenisi.
2. Çəkilməli olan xərclər — hələ ödənilməyib, amma hüququ bərpa etmək üçün mütləq lazım olacaq.
3. Əmlakın itirilməsi və ya zədələnməsi — məhv olmuş əşyanın dəyəri və ya zədələnmiş əşyanın itirdiyi dəyər.

İkinci bənd praktikada ən çox gözdən qaçır. Zərəri tələb etmək üçün təmiri əvvəlcə öz cibinizdən etməyə borclu deyilsiniz: usta smetası və ya qiymətləndirmə rəyi ilə gələcək xərci də tələb edə bilərsiniz. Yalnız xərc zəruri və ağlabatan olmalıdır. Sadə laminatın yerinə bahalı parket döşəmək cavabdehin hesabına ola bilməz, çünki məqsəd əvvəlki vəziyyəti bərpa etməkdir, onu yaxşılaşdırmaq yox.

Əldən çıxmış fayda: əldə edilməyən gəlir

Əldən çıxmış fayda əmlakın azalması deyil, artmamasıdır. Söhbət hüququnuz pozulmasaydı əlinizə keçəcək gəlirdən gedir: kirayə haqqı, satışdan mənfəət, sifariş üzrə qonorar.

Qanunun açar ifadəsi «adi mülki dövriyyə şəraitində»dir. Hesab ehtimallar üzərində deyil, işlərin normal axarı üzərində qurulur: gəlir real olmalı, onu əldə etmək üçün konkret addım atılmalı və ya hazırlıq görülməlidir. «Bu pulla biznes qurub çox qazanacaqdım» tipli tələb məhkəmədə keçmir. İmzalanmış kirayə müqaviləsi, qəbul olunmuş sifariş və ya əvvəlki aylar üzrə sabit gəlir göstəricisi isə tələbi real edir.

Hesablamada dövriyyə deyil, xalis gəlir götürülür. Taksi sürücüsünün gündəlik qazancı 100 manatdırsa, bunun 35 manatı isə yanacağa gedirsə, avtomobilin təmirdə dayandığı hər gün üçün əldən çıxmış fayda 65 manatdır. O günlərdə sürücü yanacağa da pul xərcləməyib.

Mülki Məcəllə burada zərərçəkmişin xeyrinə xüsusi qayda da qoyur. Hüququ pozan şəxs pozuntu nəticəsində gəlir əldə edibsə, zərərçəkmiş əldən çıxmış faydanın həmin gəlirdən az olmayan məbləğdə ödənilməsini tələb edə bilər. Məsələn, icarə bitdikdən sonra anbarınızı boşaltmayan və oradakı yeri başqasına kirayə verən şəxs sizə ən azı bu yolla qazandığı pulu ödəməlidir.

Real ziyan və əldən çıxmış fayda: müqayisə cədvəli

Zərəri necə hesablamalı və sübut etməli

1. Zərəri iki siyahıya ayırın: bir tərəfdə itirilmiş əmlak və xərclər, digər tərəfdə əldə edilməmiş gəlir.
2. Real ziyan üçün sənəd toplayın: alış çeki, faktura, fotolar, usta smetası, lazım olsa müstəqil qiymətləndirmə rəyi.
3. Əldən çıxmış fayda üçün gəlirin reallığını göstərin: bağlanmış müqavilə, ləğv olunmuş sifariş, bank çıxarışları, əvvəlki bir neçə ayın gəlir sənədləri.
4. Gözlənilən gəlirdən onu əldə etmək üçün çəkiləcək xərcləri çıxın.
5. Pozuntu ilə itki arasındakı səbəbli əlaqəni iddiada ayrıca izah edin: məhkəmə yalnız pozuntunun nəticəsi olan itkini ödətdirir.

Müqavilə pozulubsa, orada dəbbə şərtinin olub-olmadığına da baxın. Zərərlə yanaşı dəbbəni də tələb etmək imkanı müqavilənin mətnindən və qanundan asılıdır; dəbbənin növlərini dəbbə pulu: cərimə ilə penyanın fərqi yazısında izah etmişik.

İki həyat nümunəsi

Qüsurlu vitrin. Nigar şirniyyat kafesi üçün soyuducu vitrin alır, vitrin ikinci gün sıradan çıxır. İçindəki 1300 manatlıq məhsul xarab olur, başqa ustanın təmiri 450 manata başa gəlir. Kafe 5 gün bağlı qalır, son ayların kassa və xərc sənədlərinə görə gündəlik xalis mənfəət isə 220 manatdır. Real ziyan 1300 + 450 = 1750 manat, əldən çıxmış fayda 5 × 220 = 1100 manat edir: satıcıdan tələb olunan ümumi məbləğ 2850 manatdır.

Su basmış kirayə mənzil. Günay mənzilini ayda 600 manata kirayə verir. Yuxarı mənzildə boru partlayır, tavan və döşəmə yararsız hala düşür, kirayəçi isə yaşaya bilmədiyi üçün köçüb gedir. Usta smetasına görə təmir 3200 manatdır; Günay təmirə hələ başlamayıb, amma bu məbləği real ziyan kimi tələb edə bilər. Təmir 2 ay çəkəcək, bu müddətdə mənzil kirayəyə verilə bilməz, deməli, əldən çıxmış fayda 1200 manatdır — bunu kirayə müqaviləsi və kirayəçi ilə yazışma sübut edir. Qonşuya qarşı tələbin qaydasını yuxarı mənzildən su basanda nə etməli yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Əldən çıxmış faydanı sübut etmək niyə çətindir?

Çünki söhbət baş verməmiş gəlirdən gedir və məhkəmə ehtimalı deyil, reallığı qiymətləndirir. Bağlanmış müqavilə, qəbul olunmuş sifariş və ya əvvəlki dövrlər üzrə sabit gəlir sənədi olmadan belə tələb çox vaxt təmin edilmir.

Mənəvi ziyan real ziyana daxildirmi?

Xeyr. Real ziyan və əldən çıxmış fayda maddi, yəni əmlak zərərinin hissələridir. Mənəvi ziyan isə iztirabın pul əvəzidir və ayrıca tələb olunur.

Zərəri tələb etmək üçün əvvəlcə təmiri etməliyəmmi?

Xeyr. Qanun çəkilməli olan xərcləri də real ziyana aid edir, ona görə smeta və ya qiymətləndirmə rəyi əsasında tələb irəli sürmək olar.

Müqavilə zərərin məbləğini məhdudlaşdıra bilərmi?

Bəli. Zərərin tam ödənilməsi ümumi qaydadır, amma qanun və ya müqavilə daha az məbləğdə ödənişi nəzərdə tuta bilər. Belə şərti imzalamazdan əvvəl diqqətlə oxuyun.