Dəbbə pulu: cərimə ilə penyanın fərqi və məhkəmənin azaltma hüququ

Kirayə müqaviləsində kiçik bir bənd var: «kirayə haqqı gecikdirilərsə, hər gün üçün borcun 1%-i məbləğində penya ödənilir». Üç aylıq borc 1 800 manata çatıb, ev sahibi isə üstünə 1 600 manat da dəbbə pulu yazıb. Bu tələb qanunidirmi və məhkəmə onu azalda bilərmi?

Dəbbə pulu nədir və haradan yaranır?

Dəbbə öhdəliyin icrasını təmin etmə üsullarından biridir — zaminlik, girov və beh kimi. Məqsədi borclunu vaxtında və lazımınca icraya həvəsləndirmək, pozuntu olduqda isə kreditora əlavə sübut yükü olmadan kompensasiya almaq imkanı verməkdir.

Dəbbə iki mənbədən yaranır. Əksər hallarda onu tərəflər müqavilədə razılaşdırır: kredit, kirayə, podrat və tədarük müqavilələrində gecikməyə görə faiz bəndi adi haldır. Bəzi hallarda dəbbəni qanun özü müəyyən edir. Buna qanuni dəbbə deyilir və o, müqavilədə yazılmasa da tətbiq olunur.

Kreditor üçün dəbbənin əsas üstünlüyü sübut məsələsindədir. Zərərin əvəzini tələb edən tərəf zərərin məbləğini və onun pozuntu ilə səbəb əlaqəsini sübut etməlidir; bu mövzunu real ziyan ilə əldən çıxmış faydanın fərqi yazısında izah etmişik. Dəbbə tələb edərkən isə kreditor ona zərər vurulduğunu sübut etməyə borclu deyil: pozuntu faktı və dəbbəni müəyyən edən bənd kifayətdir.

Cərimə ilə penyanın fərqi

Hüquq ədəbiyyatında və məhkəmə təcrübəsində dəbbənin iki forması fərqləndirilir. Onları ayıran əsas meyar hesablanma üsuludur.

Eyni müqavilədə hər ikisi ola bilər. Məsələn, podrat müqaviləsində keyfiyyətsiz işə görə müqavilə qiymətinin 5%-i həcmində cərimə, işin təhvilinin gecikdirilməsinə görə isə hər gün üçün 0,1% penya nəzərdə tutula bilər.

Borclu üçün penya daha təhlükəlidir. Gündəlik kiçik görünən faiz bir neçə ay ərzində əsas borca yaxınlaşa, hətta onu keçə bilər: gündəlik 1% illik hesabla 365% deməkdir.

Dəbbə haqqında razılaşmada nəyə baxmalı?

• Yazılı forma. Dəbbə haqqında razılaşma yazılı formada bağlanmalıdır. Şifahi «gecikdirsən, faiz ödəyəcəksən» sözünə əsaslanan müqavilə dəbbəsi tələb edilə bilməz.
• Hesablama bazası. Faizin nəyə — bütün müqavilə qiymətinə, yoxsa yalnız gecikdirilmiş məbləğə — hesablandığı aydın yazılmalıdır. Bu fərq yekun məbləği bir neçə dəfə dəyişə bilər.
• Yuxarı hədd. Balanslı müqavilələrdə dəbbənin ümumi məbləği məhdudlaşdırılır, məsələn, borcun müəyyən faizi ilə. Belə hədd yoxdursa, imzadan əvvəl onu əlavə etməyi təklif edin.
• Gecikmənin səbəbi. Gecikmə kreditorun özü ucbatından baş veribsə — məsələn, o, ödənişi qəbul etməyib və ya icra üçün lazım olan sənədi verməyib — borcludan dəbbə tələb etmək əsassızdır.

Gecikməyə görə hesablanan penyanın ödənilməsi borcun özünü aradan qaldırmır: penyanı ödəyən borclu əsas borcu da qaytarmalıdır.

Məhkəmə dəbbəni nə vaxt azaldır?

Mülki Məcəllə məhkəməyə qeyri-mütənasib dərəcədə yüksək dəbbəni işin hallarını nəzərə alaraq azaltmaq hüququ verir. Burada açar anlayış qeyri-mütənasiblikdir: dəbbənin borcluya ağır gəlməsi kifayət deyil, onun pozuntunun miqyası ilə uyğunsuzluğu aydın görünməlidir.

Məhkəmələr uyğunsuzluğu qiymətləndirərkən adətən bu halları nəzərə alır:

• dəbbənin məbləği əsas borcla müqayisədə;
• faiz dərəcəsinin illik ifadədə nə qədər olduğu;
• gecikmənin müddəti və səbəbi;
• kreditorun faktiki itkiləri;
• kreditorun uzun müddət məhkəməyə müraciət etməyərək dəbbənin böyüməsinə imkan verib-verməməsi.

Azaldılma dəbbənin silinməsi demək deyil. Məhkəmə onu pozuntuya mütənasib səviyyəyə endirir, əsas borc isə tam tutulur.

Həyat nümunəsi. Nigar mənzil təmiri üçün şirkətlə müqavilə bağlayıb, son ödənişin gecikdirilməsinə görə gündə 1% penya razılaşdırılıb. Nigar 4 000 manatlıq son ödənişi 150 gün gecikdirib, şirkət isə borcla birlikdə 6 000 manat penya tələb edib. Nigar məhkəmədə penyanın illik 365%-ə bərabər olduğunu, əsas borcu keçdiyini və şirkətin bu qədər itkisinin olmadığını göstərib. Məhkəmə 4 000 manat əsas borcu tam, penyanı isə 600 manat məbləğində tutub.

Borclu kimi dəbbəyə necə etiraz etmək olar?

1. Müqaviləni və əlavələrini tapın: dəbbə bəndi yazılıdırmı, faiz nəyə hesablanır, yuxarı hədd varmı.
2. Kreditordan hesablama cədvəlini yazılı tələb edin: hansı məbləğə, hansı tarixdən və hansı dərəcə ilə hesablanıb.
3. Etdiyiniz ödənişləri qəbzlərlə tutuşdurun. Qismən ödənişlər nəzərə alınmayıbsa, penya şişirdilmiş olacaq.
4. Məhkəmədə dəbbənin azaldılmasını yazılı xahiş edin və konkret rəqəmlərlə əsaslandırın. «Məbləğ çoxdur» cümləsi deyil, borcla müqayisə və illik faiz hesablaması təsir göstərir.
5. İmkan varsa, əsas borcu ödəyin. Penya ödənilməmiş məbləğə hesablanırsa, ödənişlə onun artımı dayanır.

Onlayn kreditlərdə dəbbənin necə böyüdüyünü və ona necə etiraz edildiyini onlayn mikrokredit mübahisələri yazısında, borc iddiasının ümumi qaydasını isə borc qaytarılmadıqda məhkəmə yolu yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Penyanı ödəsəm, əsas borcdan azad oluramı?

Xeyr. Gecikməyə görə hesablanan penya əlavə ödənişdir: onu ödəmək borcun özünü qaytarmaq vəzifəsini aradan qaldırmır.

Dəbbə borcun özündən çox ola bilərmi?

Müqavilə üzrə hesablama bəzən belə nəticə verir, xüsusən gündəlik penyada. Belə halda dəbbənin qeyri-mütənasib dərəcədə yüksək olduğunu rəqəmlərlə əsaslandırıb məhkəmədən onun azaldılmasını xahiş etmək olar.

Şifahi razılaşma ilə dəbbə tələb etmək olarmı?

Müqavilə dəbbəsi üçün yazılı forma tələb olunur, şifahi razılaşma əsasında onu tələb etmək olmaz. Qanuni dəbbə isə müqavilədən asılı olmadan tətbiq edilir.

Məhkəmə dəbbəni tamamilə ləğv edə bilərmi?

Azaltma hüququ dəbbəni pozuntuya mütənasib səviyyəyə endirmək üçündür. Öhdəlik pozulubsa və borclu buna görə məsuliyyət daşıyırsa, dəbbədən tam azad olunmaq adətən mümkün olmur.