Borc verdim, qaytarmır: yazışma, şahid və məhkəmə yolu

Dostunuza 3000 manat borc vermisiniz, «ay başında qaytaracam» demişdi, amma aylar keçir və zənglərinizə cavab vermir. Qəbz yazdırmamısınız, əlinizdə yalnız bank köçürməsi və bir neçə mesaj var. «Borc verdim, qaytarmır» vəziyyətində pulu geri almağın hüquqi yolu var və o, sübutdan başlayır.

Borcu nə sübut edir: dəlillərin gücü

Məhkəmədə sözünüz yox, sübutunuz danışır. İddiaçı iki şeyi göstərməlidir: pul həqiqətən verilib və o, hədiyyə kimi yox, qaytarılmaq şərti ilə verilib. İkinci hissə çox vaxt unudulur. Bank köçürməsi pulun getdiyini sübut edir, amma borc olduğunu təkbaşına sübut etmir: cavabdeh onu hədiyyə, köhnə borcun qaytarılması və ya ortaq işə pay kimi təqdim edə bilər.

Ən güclü sübut borclunun öz əli ilə yazdığı və imzaladığı qəbzdir. Məbləğ, tarix, qaytarma müddəti və tərəflərin şəxsiyyət məlumatları göstərilmiş qəbz mübahisənin böyük hissəsini hələ məhkəməyə qədər həll edir.

Qəbz yoxdursa nə etməli?

Qəbzin olmaması iddianı bitirmir. Ən praktik addım borclunun özündən yazılı etiraf almaqdır. Ona sakit tonda yazın: «Martda verdiyim 3000 manatı nə vaxt qaytaracaqsan?» «Gələn ay qaytaracam» cavabı həm borcu, həm məbləği, həm də qaytarma öhdəliyini təsdiqləyir. Mesajda hədə və təhqir olmasın: belə yazışma sizin əleyhinizə işləyə bilər.

Yazışmanın ekran görüntüsünü çıxarın, amma orijinalı telefondan silməyin, çünki məhkəmə onu birbaşa görmək istəyə bilər. Yazışmanın sübut kimi necə təqdim olunduğunu mesajlaşma yazışmasının məhkəmədə sübut gücü yazısında ayrıca izah etmişik.

Şahid ifadəsini məhkəmə digər sübutlarla birlikdə qiymətləndirir. Yalnız bir şahidə söykənən iddia risklidir, xüsusən şahid sizin yaxın qohumunuzdursa. Şahid bank köçürməsini və ya yazışmanı tamamlayanda daha inandırıcı olur.

Məhkəməyə qədər: yazılı tələb göndərin

Zəng və şifahi xahiş heç bir iz qoymur. Borcluya yazılı tələb göndərin: borcun verilmə tarixi və məbləği, qaytarılması üçün konkret müddət və əks halda məhkəməyə müraciət ediləcəyi göstərilsin. Tələbi poçtla bildirişli sifarişli məktubla və ya notarius vasitəsilə göndərin ki, sonradan onun çatdırıldığını sübut edə biləsiniz.

Yazılı tələb üç iş görür. Birincisi, borclunun mövqeyini üzə çıxarır: cavabında borcu etiraf edə və ya ödəmə cədvəli təklif edə bilər. İkincisi, qaytarma tarixi razılaşdırılmayıbsa, borclu borcu tələbdən sonra qanunda müəyyən edilmiş müddətdə qaytarmalıdır və tələbin tarixi bu müddətin başlanğıcıdır; dəqiq müddəti Mülki Məcəllənin borc müqaviləsinə dair maddələrindən e-qanun.az-da yoxlayın. Üçüncüsü, məhkəmədə mübahisəni dinc yolla həll etməyə çalışdığınızı göstərir.

İki fiziki şəxs arasında adi borc mübahisəsində ilkin mediasiya məcburi deyil: bu tələb ailə, əmək və kommersiya mübahisələrinə aiddir. Borclu danışığa hazırdırsa, könüllü mediasiya vaxta qənaət edə bilər.

Polisə müraciət etmək olarmı?

Borcu qaytarmamaq özlüyündə cinayət deyil, mülki-hüquqi münasibətdir. Ona görə polis belə ərizələrə çox vaxt «mülki mübahisədir, məhkəməyə müraciət edin» cavabı verir və bu cavab, adətən, qanunidir.

Vəziyyət yalnız aldatma olduqda dəyişir. Şəxs pulu alarkən onu qaytarmaq niyyətində olmayıbsa və sizi yalan məlumatla aldadıbsa — uydurma xəstəlik, saxta sənəd, mövcud olmayan iş təklifi, eyni sxemlə bir neçə adamdan pul yığıb yoxa çıxmaq — Cinayət Məcəlləsinin 178-ci maddəsində nəzərdə tutulan dələduzluqdan söhbət gedə bilər. Bu sərhədin necə müəyyən edildiyini borc qaytarmamaq nə vaxt dələduzluq olur yazısında ətraflı izah etmişik.

Məhkəmə yolu: addım-addım

1. İddia ərizəsini hazırlayın. Tərəfləri, borcun verilmə tarixini, məbləğini, qaytarma şərtini və yazılı tələbin göndərildiyini göstərin. Xahiş hissəsində əsas borcu, gecikməyə görə qanunla və ya müqavilə ilə nəzərdə tutulan məbləği və məhkəmə xərclərini ayrıca yazın.
2. Sübutları əlavə edin: qəbz, bank çıxarışı, yazışmanın çapı, tələb məktubu və poçt qəbzi, şahidlərin adları və ünvanları.
3. Dövlət rüsumunu ödəyin. Məbləğ iddianın qiymətindən asılıdır; dəqiq hesablamanı «Dövlət rüsumu haqqında» Qanundan yoxlayın.
4. Ərizəni verin. Ümumi qayda ilə iddia cavabdehin yaşayış yeri üzrə rayon (şəhər) məhkəməsinə verilir; bunu kağız formada və ya «Elektron məhkəmə» sistemi vasitəsilə etmək olar.
5. İclasda sübutlarınızı müdafiə edin. Şahidlərin çağırılması, bank məlumatlarının tələb olunması, imza mübahisəlidirsə ekspertiza təyin edilməsi barədə vəsatət verin.

Borclunun əmlakını gizlədəcəyindən ehtiyat edirsinizsə, iddia ilə birlikdə iddianın təmin edilməsi — məsələn, hesablarına və ya əmlakına həbs qoyulması — barədə vəsatət verin. Qətnamə çıxana qədər əmlak başqasının adına keçirilərsə, icra xeyli çətinləşir.

Borcu tələb etmək üçün qanunla müəyyən edilmiş iddia müddəti var. Müddət ötübsə və cavabdeh buna istinad edərsə, iddia rədd edilə bilər. Müddətin nə vaxtdan başladığını borc üzrə iddia müddəti yazısında izah etmişik. Borclunun borcu yazılı etiraf etməsi, bir qayda olaraq, müddətin axımını kəsir və o, yenidən başlayır.

Qətnamədən sonra: pul necə alınır?

Qətnamə qanuni qüvvəyə mindikdən sonra məhkəmədən icra vərəqəsi alınır və icra məmuruna təqdim olunur. İcra məmuru borcludan borcu könüllü ödəməyi tələb edir, ödənilmədikdə isə onun bank hesablarına, maaşına, daşınar və daşınmaz əmlakına tutma yönəldir. Borclunun ölkədən çıxışı da müvəqqəti məhdudlaşdırıla bilər və bu tədbir çox vaxt ödənişi sürətləndirir.

Qanun borclunu yaşamaq üçün zəruri vəsaitdən tamamilə məhrum etməyə imkan vermir: bəzi əmlak növlərinə tutma yönəldilmir, maaşdan tutulmanın isə yuxarı həddi var. Borclunun rəsmi gəliri azdırsa, borcun tam alınması aylar, bəzən illər çəkə bilər.

Həyat nümunəsi

Elvin iş yoldaşı Turala 4000 manatı bank kartına köçürür. Qəbz yazılmır, amma mesajlaşma proqramında Tural «maaş alan kimi qaytaracam, sağ ol» yazır. Beş ay keçir, Tural zənglərə cavab vermir. Elvin bildirişli poçtla yazılı tələb göndərir, orada göstərdiyi 15 günlük müddət bitəndən sonra bank çıxarışı və yazışmanın çapı ilə məhkəməyə iddia verir. Məhkəmə iddianı təmin edir, qətnamə qüvvəyə mindikdən sonra icra məmuru Turalın maaşından tutulma aparır.

Tez-tez verilən suallar

Qəbz olmadan borcu məhkəmədə sübut etmək olarmı?

Bəli. Bank köçürməsi, borclunun borcu etiraf etdiyi yazışma, səsli mesaj və şahid ifadəsi birlikdə qiymətləndirilir. Ən zəif vəziyyət yalnız bir şahidə söykənməkdir.

Borclu başqa şəhərdə yaşayır, iddianı hara verim?

Ümumi qayda ilə cavabdehin yaşayış yeri üzrə rayon (şəhər) məhkəməsinə. İddia ərizəsini «Elektron məhkəmə» sistemi vasitəsilə oraya getmədən təqdim etmək mümkündür.

Borclu vəfat edibsə, borcu kimdən tələb etmək olar?

Borc miras kütləsinə daxil olur. Mirası qəbul edən vərəsələr miras qoyanın borclarına onlara keçən əmlakın dəyəri həddində cavabdehdirlər.

Borca görə faiz tələb edə bilərəmmi?

Müqavilədə faiz razılaşdırılıbsa, onu tələb edə bilərsiniz. Borc vaxtında qaytarılmayıbsa, gecikməyə görə qanunda və ya müqavilədə nəzərdə tutulan məsuliyyəti də iddia ərizəsinin xahiş hissəsində ayrıca göstərin.

Borclunu sosial şəbəkədə ifşa etmək olarmı?

Tövsiyə olunmur. Ad çəkməklə yazılmış təhqiramiz və ya sübut olunmamış ittihamlar sizə qarşı təhqir və böhtan iddiasına səbəb ola bilər.